Uloq
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Uloq ULOQ, köpkari — Örta Osiyo xalqlarining qad. ommaviy, milliy öyinlaridan biri. Asosan, ğalaba va hosil bayramlari, töy va sayillar munosabati b-n ötkazilgan. Hukmdor va har xil amaldorlardan taşqari öziga töq odamlar, hatto odsiy aholi ham U. öyinlarini taşkil etgan. Köproq xatna (çipron) töylarida rasm bölgan. U. turkiy xalklar, ayniqsa, uning qönğirot, qurama, ming, manğit, oyrat, yoyilma, kenegas, qipçoq, barlos kabi uruğlari orasida ommalaşgan. U. tomoşalari oldidan maxsus jarçilar qişloq, ovullarga yuborilib, odamlar gavjum joylarda, bozorlarda U. kim tomonidan, qayerda, qaçon va nima maqsadda ötkazilayotganligini hamda qöyiladigan sovrinlarni e'lon qilgan. Turli joyda har xil qoida böyiça (çortoq, sudratma, marra, poyga, pakka, minbar va b. nomlar b-n atalgan) U. öyini uyuştirilgan. U. köngiloçar tomoşa yoki şunçaki öyin bölmasdan öğil bolalar, yigitlarni mard, jasur, epçil, dovyurak qilib tarbiyalaş vazifasini bajargan. U. öyinlari ot naslini yaxşilaşga, çidamli, tez harakat qiladigan zotlarini köpaytirişga yordam qilgan. Qorabayir, arabi, axaltekin, qurama, laqay, kustanay, qoraboğ va hoz. Orlov ot zotlari U.çi otlar qisoblanadi.
U. xalq öyini, asosan, 2 qismdan — solim (qoqma) va poytadan iborat. Solim (qoqma). Çortoq ustidagi bakovullar (hakamlar) uloq (söyilib içki a'zolari, boş va oyoklari kesib olingan eçki yoki buzoq)ni tödaga taşlaydi. Tödadagi çavandozlar U.ni olib, tortişib, eng kuçlisi U.ni marraga yetkazib berişi lozim. Kim U.ni marraga yolğiz özi halol olib kelsa, unga avvaldan belgilangan mukofot taqdim etiladi. Katta töylarda mukofotga pul, mato, kiyim, gilam, qöçqor va b. qöyiladi. Poyga, u 2 turdan iborat: otda çavandozning poygasi (q. Poyga) va U. bilan çopiş poygasi. U. bilan poygada belgilangan joydagi U.ni oliş uçun hakamlar ruxsat bergandan keyin çavandoz ot çoptirib borib U.ni yerdan kötarib olişi va marraga yetkazişi kerak. Keyingi yillarda U. öyinlari sport turiga kiritildi va Özbekistonda respublika miqyosida rasmiy musobaqalar, xalqaro turnirlar ötkazila boşlandi (yana q. Ot sporti). 1998 y. Samarkand viloyatining Çelak tumanida, 1999 y. «Alpomiş» dostonining 1000 yilligiga bağişlanib Navoiy viloyatining Xatirçi tumanida respublika musobaqalari taşkil qilindi. 1xalqaro musobaqa Navoiy viloyatidagi Islomobod jamoa xöjaligida bölib ötdi (1999 y., 27—29 noyab.), unda Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston, Ozarbayjon, Turkmaniston va Özbekiston terma jamoalari b-n birga Navoiy, Samarkand viloyati vakillari alohida jamoa sifatida iştirok etdi.
U.ning sport turi sifatida xalqaro miqyosida 38 mamlakatda (2004 y.) tan olinişida Özbekiston ot sporti va uloq federatsiyasi tomonidan U. musobaqalarining umumiy qoidalari işlab çiqilişi va Xalqaro «kok boru» (U. — köpkari) federatsiyasining ta'sis etilişi (2001 y. 7—11 noyab., Bişkek) ning ahamiyati katta böldi.
Özbekistonda alohida Uloqköpkari federatsiyasi tuzildi (2002 y. 29 apr.). Federatsiya tuman, viloyat, respublika musobaqalarini uyuştiradi. Ad.: Sam i be kov R., Çavandozning belbogi, T., 1998; Yöldoşev S., Jörayev N ., Uloq — şijoatli va jasur suvoriylar öyini, Farğona, 2002.
Talat Usmonxöjayev, Jöraqözi Turdimatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЛОҚ, кўпкари — Ўрта Осиё халқларининг қад. оммавий, миллий ўйинларидан бири. Асосан, ғалаба ва ҳосил байрамлари, тўй ва сайиллар муносабати б-н ўтказилган. Ҳукмдор ва ҳар хил амалдорлардан ташқари ўзига тўқ одамлар, ҳатто одций аҳоли ҳам У. ўйинларини ташкил этган. Кўпроқ хатна (чипрон) тўйларида расм бўлган. У. туркий халклар, айниқса, унинг қўнғирот, қурама, минг, манғит, ойрат, ёйилма, кенегас, қипчоқ, барлос каби уруғлари орасида оммалашган. У. томошалари олдидан махсус жарчилар қишлоқ, овулларга юборилиб, одамлар гавжум жойларда, бозорларда У. ким томонидан, қаерда, қачон ва нима мақсадда ўтказилаётганлигини ҳамда қўйиладиган совринларни эълон қилган. Турли жойда ҳар хил қоида бўйича (чортоқ, судратма, марра, пойга, пакка, минбар ва б. номлар б-н аталган) У. ўйини уюштирилган. У. кўнгилочар томоша ёки шунчаки ўйин бўлмасдан ўғил болалар, йигитларни мард, жасур, эпчил, довюрак қилиб тарбиялаш вазифасини бажарган. У. ўйинлари от наслини яхшилашга, чидамли, тез ҳаракат қиладиган зотларини кўпайтиришга ёрдам қилган. Қорабайир, араби, ахалтекин, қурама, лақай, кустанай, қорабоғ ва ҳоз. Орлов от зотлари У.чи отлар қисобланади.
У. халқ ўйини, асосан, 2 қисмдан — солим (қоқма) ва пойтадан иборат. Солим (қоқма). Чортоқ устидаги баковуллар (ҳакамлар) улоқ (сўйилиб ички аъзолари, бош ва оёклари кесиб олинган эчки ёки бузоқ)ни тўдага ташлайди. Тўдадаги чавандозлар У.ни олиб, тортишиб, энг кучлиси У.ни маррага етказиб бериши лозим. Ким У.ни маррага ёлғиз ўзи ҳалол олиб келса, унга аввалдан белгиланган мукофот тақдим этилади. Катта тўйларда мукофотга пул, мато, кийим, гилам, қўчқор ва б. қўйилади. Пойга, у 2 турдан иборат: отда чавандознинг пойгаси (қ. Пойга) ва У. билан чопиш пойгаси. У. билан пойгада белгиланган жойдаги У.ни олиш учун ҳакамлар рухсат бергандан кейин чавандоз от чоптириб бориб У.ни ердан кўтариб олиши ва маррага етказиши керак. Кейинги йилларда У. ўйинлари спорт турига киритилди ва Ўзбекистонда республика миқёсида расмий мусобақалар, халқаро турнирлар ўтказила бошланди (яна қ. От спорти). 1998 й. Самарканд вилоятининг Челак туманида, 1999 й. «Алпомиш» достонининг 1000 йиллигига бағишланиб Навоий вилоятининг Хатирчи туманида республика мусобақалари ташкил қилинди. 1халқаро мусобақа Навоий вилоятидаги Исломобод жамоа хўжалигида бўлиб ўтди (1999 й., 27—29 нояб.), унда Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Озарбайжон, Туркманистон ва Ўзбекистон терма жамоалари б-н бирга Навоий, Самарканд вилояти вакиллари алоҳида жамоа сифатида иштирок этди.
У.нинг спорт тури сифатида халқаро миқёсида 38 мамлакатда (2004 й.) тан олинишида Ўзбекистон от спорти ва улоқ федерацияси томонидан У. мусобақаларининг умумий қоидалари ишлаб чиқилиши ва Халқаро «кок бору» (У. — кўпкари) федерациясининг таъсис этилиши (2001 й. 7—11 нояб., Бишкек) нинг аҳамияти катта бўлди.
Ўзбекистонда алоҳида Улоқкўпкари федерацияси тузилди (2002 й. 29 апр.). Федерация туман, вилоят, республика мусобақаларини уюштиради. Ад.: Сам и бе ков Р., Чавандознинг белбоги, Т., 1998; Йўлдошев С., Жўраев Н ., Улоқ — шижоатли ва жасур суворийлар ўйини, Фарғона, 2002.
Тальат Усмонхўжаев, Жўрақўзи Турдиматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.