Umurtqasizlar

Umurtqasizlar (Invertebrata) umurtqa poğonasi bölmaydigan hayvonlar guruhi. Hayvonot dunyosini umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratişni 19-a. boşida fransuz olimi J.B. Lamark taklif etgan bölib, sistematik ahamiyatga ega emas. Çunki umurtqasizlarga hayvonot dunyosining xordalilardan taşqari barça tiplari kiradi. Lekin xordalilarning hamma vakillarida umurtqa bölmaydi. Hozir «U.» termini faqat hayvonlarni umumiy tavsiflaş uçun ilmiy asar va öquv qöllanmalarida işlatiladi. U.ning taksonomik guruxlari uzilkesil hal etilmagan. Ularga bir qujayralilarning 5—7 tipi, plastinkalilar, ğovaktanlilar, taroqlilar, barça çuvalçanglar, mollyuskalar, böğimoyoqlilar, ignaterililar (hammasi bölib 16—23 tipga mansub hayvonlar) tipi kiradi. Lekin bir qança taksonomik guruhlar tarkibi (mas, bir qujayralilar, çuvalçanglar) aniq belgilanmagan. U.ning 1,5 mln. dan 2,0 mln. ga yaqin turi ma'lum. Umurtqalilarning esa 45 ming turi bor.

U. çuçuk suv, dengiz va okeanlar, quruqlik va tuproq qatlamlarida yaşaydi; bir qançasi parazit (q. Parazitizm). U. tabiatda katta ahamiyatga ega. Oldingi geologik davrlarda yaşagan U. ba'zi çökindi jinslarning tarkibini taşkil etadi (mas, ohaktoşning tarkibi deyarli ölib bitgan foraminifera, korallar, mşankalar va b. skeletidan iborat). KöpçilikU. yoki ularning mahsuloti odam va çorva mollari, parrandalar, baliqlar uçun oziq (mas, asal, qisqiçbaqasimonlar va b.). U. hayotiy mahsuloti texnikxöjalik maqsadlarda işlatiladi (mas, asalari mumi, ipak qurti pillasi, mollyuskalar çiğanoği, marvarid va b.), şuningdek, U..dan q.x.da ekinlar va hayvonlar zararkunandalariga biologik qarşi kuraşda, çökindi jinslar yoşini aniklaşda xam foydalaniladi. Foydali U. b-n birga, q.x. zararkunandalari, yuqumli kasalliklarni taşuvçilar, parazitlik qilib kasallik qözğatuvçilari ham böladi.

Ad.: Mavlonov O., Xurramov Ş., Norboyev 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2003.