Uran

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–135-b. — ziyouz.com

Uran (lot. Uranium), U — Mendeleyev davriy sistemasining III guruxiga mansub kimyoviy radioaktiv element, aktinoidlarp kiradi. Tartib rakami 92; at. m. 238,029. Tabiiy U. 3 ta radioaktiv izotop: 238U yoki UI (99,2739%), 235U yoki aktinouran AcU (0,7024%) va 234U yoki UII (0,0057%) dan iborat. U.ning massa soni 226 dan 242 gaça bölgan 16 ta sun'iy radioaktiv izotoplaridan eng uzok, mavjud böladigani 233U (Tl/2= 1,62105 y.) dir; u toriyni neytron nurlatiş yöli b-n olinadi. 238U va 235U radioaktiv qatorlarnnit 1a'zosi.

U.ni dastlab 1789 y.da nemis kimyogari M.G.Klaprot Bogemiyaning U.li rudasi tarkibida kaşf etdi va Uran planetasi deb atadi. 1841 y.da fransuz kimyogari E.M.Peligo U. xloridni vodorod b-n qaytarib sof U. olişga muvaffaq böldi.

U. — kulrang tusli metall. Uning 3 ta allotropik modifikatsiyasi ma'lum: aU, (3U, yU. U.ning suyuqlaniş t-rasi 1132°, qaynaş t-rasi 3818°, ziçligi 19,120 g/sm3. U. inert gazlardan taşqari deyarli hamma elementlar b-n reaksiyaga kirişadi, metallar b-n intermetall birikmalar hosil qiladi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5, 6 valentli. U.ning 6 va qisman 4 valentli birikmalari deyarli barkaror. U. havoda suyet oksidlanadi. 150°da oksidlaniş jarayoni tezlaşadi. U. (1U)oksid UO2 asos, U. (U1)oksid UO, amfoter xossalarga ega. UO3 suvda eritilganda diuranat (H2U2O7) va uranat (H2UO4) kislotalar hosil böladi. UO3 işqorlar b-n metall uranatlar hosil qiladi. U. ftor b-n odatdagi trada, boşka galogenlar b-n esa faqat qizdirilganda birikadi. UO3 ning özi uranil nitratni qizdirib, UO2 esa UO3 ni vodorod b-n qaytarib olinadi. UO2 ni metall holdagi U. b-n qizdirib, uran (P)oksid UO, UO2 ga vodorod peroksid ta'sir ettirib, uran peroksid UO42H2O xreil qilinadi.

U. rudalarini boyitişda gidrometallurgiya usullari qöllanadi. Köpinça U. rudasiga köp miqdorda sulfat yoki nitrat kislota yoxud ularning aralaşmasidan qöşib, U.ni eritmaga ötkaziladi. Eritmaga aminlar va alkilfosfatlar qöşib, U. ekstraksiya yoki ion almaştiriş yöli b-n yot jinslardan ajratib boyitiladi. Söngra boyitilgan eritmalardan ammoniy diuranat (NH4),U2O7 yoki natriy diuranat Na2U2O7 yoxud uran (IV)gidroksid U(OH)4 holida çöktiriladi. Bu çökmalar U. birikmalarini xreil qilişda dastlabki modda sifatida işlatiladi.

U. yadro reaktorlarida asosiy yoqilği sifatida qöllanadi. U. tuzlari fotografiyada, analitik kimyo'da, şişa tayyorlaşda (şişani sariqyaşil tusli qilişda) va yuqori traga çidamli sirlar uçun böyagiç modda sifatida işlatiladi.

Odam, hayvon va ösimlik töqimalarida juda oz (10»s—10»8%) miqdorda, ösimlik kulida 1,510~5%, ba'zi bir qöziqorin va suvötlarda köproq U. böladi. U. odam va hayvon organizmiga — oşqozonga suv va ovqatdan, nafasga havodan va teri orqali kiradi. U. qonda uzoq vaqt aylanmaydi. Odam va hayvon organizmida U. miqdori 10»7 g dan oşmaydi. U. xayvon va ösimlikning normal hayot faoliyati uçun zarur element qisoblanadi, lekin uning fiziologik funksiyasi yaxşi anik,lanmagan. U.ni qazib olişda va işlov berişda undan zaharlaniş mumkin. U. organizmga kirganida barça organ va töqimalarga ta'sir etadi. Zaharlanşdan saqlaniş uçun germetik qurilmalardan foydalaniş, havo va suvni toza tutiş, işçilarni tibbiy nazoratdan ötkazib turiş va gigiyena qoidalariga rioya qiliş kerak.

Ad.: Axmetov N.S., Obşaya i neorganiçeskaya ximiya, M., 1998; Parpiyev N.A., Rahimov H.R., Muftahov A.Ğ.,Anorganik kimyo, T., 2003.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УРАН (лот. Uranium), U — Менделеев даврий системасининг III гурухига мансуб кимёвий радиоактив элемент, актиноидларп киради. Тартиб раками 92; ат. м. 238,029. Табиий У. 3 та радиоактив изотоп: 238U ёки UI (99,2739%), 235U ёки актиноуран AcU (0,7024%) ва 234U ёки UII (0,0057%) дан иборат. У.нинг масса сони 226 дан 242 гача бўлган 16 та сунъий радиоактив изотопларидан энг узок, мавжуд бўладигани 233U (Tl/2= 1,62105 й.) дир; у торийни нейтрон нурлатиш йўли б-н олинади. 238U ва 235U радиоактив қаторларннит 1аъзоси.

У.ни дастлаб 1789 й.да немис кимёгари М.Г.Клапрот Богемиянинг У.ли рудаси таркибида кашф этди ва Уран планетаси деб атади. 1841 й.да француз кимёгари Э.М.Пелиго У. хлоридни водород б-н қайтариб соф У. олишга муваффақ бўлди.

У. — кулранг тусли металл. Унинг 3 та аллотропик модификацияси маълум: aU, (3U, yU. У.нинг суюқланиш т-раси 1132°, қайнаш т-раси 3818°, зичлиги 19,120 г/см3. У. инерт газлардан ташқари деярли ҳамма элементлар б-н реакцияга киришади, металлар б-н интерметалл бирикмалар ҳосил қилади. Бирикмаларида 2, 3, 4, 5, 6 валентли. У.нинг 6 ва қисман 4 валентли бирикмалари деярли баркарор. У. ҳавода сует оксидланади. 150°да оксидланиш жараёни тезлашади. У. (1У)оксид UO2 асос, У. (У1)оксид UO, амфотер хоссаларга эга. UO3 сувда эритилганда диуранат (H2U2O7) ва уранат (H2UO4) кислоталар ҳосил бўлади. UO3 ишқорлар б-н металл уранатлар ҳосил қилади. У. фтор б-н одатдаги трада, бошка галогенлар б-н эса фақат қиздирилганда бирикади. UO3 нинг ўзи уранил нитратни қиздириб, UO2 эса UO3 ни водород б-н қайтариб олинади. UO2 ни металл ҳолдаги У. б-н қиздириб, уран (П)оксид UO, UO2 га водород пероксид таъсир эттириб, уран пероксид UO42H2O хреил қилинади.

У. рудаларини бойитишда гидрометаллургия усуллари қўлланади. Кўпинча У. рудасига кўп миқдорда сульфат ёки нитрат кислота ёхуд уларнинг аралашмасидан қўшиб, У.ни эритмага ўтказилади. Эритмага аминлар ва алкилфосфатлар қўшиб, У. экстракция ёки ион алмаштириш йўли б-н ёт жинслардан ажратиб бойитилади. Сўнгра бойитилган эритмалардан аммоний диуранат (NH4),U2O7 ёки натрий диуранат Na2U2O7 ёхуд уран (IV)гидроксид U(OH)4 ҳолида чўктирилади. Бу чўкмалар У. бирикмаларини хреил қилишда дастлабки модда сифатида ишлатилади.

У. ядро реакторларида асосий ёқилғи сифатида қўлланади. У. тузлари фотографияда, аналитик кимё’да, шиша тайёрлащда (шишани сариқяшил тусли қилишда) ва юқори трага чидамли сирлар учун бўягич модда сифатида ишлатилади.

Одам, ҳайвон ва ўсимлик тўқималарида жуда оз (10»s—10»8%) миқдорда, ўсимлик кулида 1,510~5%, баъзи бир қўзиқорин ва сувўтларда кўпроқ У. бўлади. У. одам ва ҳайвон организмига — ошқозонга сув ва овқатдан, нафасга ҳаводан ва тери орқали киради. У. қонда узоқ вақт айланмайди. Одам ва ҳайвон организмида У. миқдори 10»7 г дан ошмайди. У. хайвон ва ўсимликнинг нормал ҳаёт фаолияти учун зарур элемент қисобланади, лекин унинг физиологик функцияси яхши аник,ланмаган. У.ни қазиб олишда ва ишлов беришда ундан заҳарланиш мумкин. У. организмга кирганида барча орган ва тўқималарга таъсир этади. Заҳарланшдан сақланиш учун герметик қурилмалардан фойдаланиш, ҳаво ва сувни тоза тутиш, ишчиларни тиббий назоратдан ўтказиб туриш ва гигиена қоидаларига риоя қилиш керак.

Ад.: Ахметов Н.С., Общая и неорганическая химия, М., 1998; Парпиев Н.А., Раҳимов Ҳ.Р., Муфтаҳов А.Ғ.,Анорганик кимё, Т., 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.