Uran

Uran (lotinça Uranium), kimyoviy belgisi U — Mendeleyev davriy sistemasidagi 92-tartib raqamli radioaktiv kimyoviy element, aktinoidlar oilasiga kiradi. ÖzME'ga köra, uning atom massasi 238,029. Inglizça Vikipediyaga köra, uran — kumuşsimon kulrang metall; uning ziçligi qörğoşinnikidan taxminan 70 foiz yuqori. Bugungi kunda uranning asosiy ahamiyati yadro energetikasi bilan boğliq.12

Uranni 1789-yilda nemis kimyogari Martin Genrix Klaprot kaşf etgan. ÖzME'ga köra, u yangi elementni Bogemiyadan keltirilgan rudadan topib, uni yaqinda oçilgan Uran sayyorasi nomi bilan atagan. Rusça Vikipediyaga köra, sayyora 1781-yilda Gerşel tomonidan kaşf etilgan edi. Biroq Klaprot olgan modda sof metall emas, uran oksidi bölib çiqqan: Rusça Vikipediyaga köra, buni 1841-yilda fransuz kimyogari Ejen Peligo isbotlagan. ÖzME'ga köra, Peligo uran xloridni vodorod bilan qaytarib, birinçi marta sof uran olgan.

Keyingi tadqiqotlarda uran fanning muhim kaşfiyotlariga sabab bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1874-yilda Mendeleyev uranning atom oğirligini ilgari qabul qilingan qiymatdan ikki baravar katta deb körsatgan. 1896-yilda fransuz olimi Anri Bekkerel uran tuzlarini örganib, radioaktivlik hodisasini kaşf etgan. 1938-yilda nemis fiziklari Otto Gan va Frits Ştrasman neytronlar ta'sirida uran yadrosi bölinişini aniqlagan; bu kaşfiyot atom energiyasidan tinç va harbiy maqsadlarda foydalanişga yöl oçgan.

Uranning barqaror izotopi yöq. ÖzME'ga köra, tabiiy uran uç radioaktiv izotopdan iborat: uran-238 (99,2739 %), uran-235 (0,7024 %) va uran-234 (0,0057 %). Massa soni 226 dan 242 gaça bölgan 16 ta sun'iy izotopi ham ma'lum, ulardan eng uzoq yaşaydigani — uran-233; u toriyni neytronlar bilan nurlantirib olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uran izotoplarining yarim yemiriliş davri 159 200 yildan 4,5 milliard yilgaça boradi, şu sababli ular Yerning yoşini aniqlaşda qöllanadi.

ÖzME'ga köra, uranning uçta allotropik şakli (α, β, γ) bor. U 1132 °C da suyuqlanadi, 3818 °C da qaynaydi, ziçligi 19,12 g/sm³. Uran inert gazlardan boşqa deyarli barça elementlar bilan reaksiyaga kirişadi, metallar bilan intermetall birikmalar hosil qiladi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5 va 6 valentli böladi; olti va qisman tört valentli birikmalari eng barqaror.

Havoda uran sekin oksidlanadi, 150 °C da bu jarayon tezlaşadi. UO₂ oksidi asos xossasini, UO₃ esa amfoter xossani namoyon qiladi. Ftor bilan uran odatdagi haroratda, boşqa galogenlar bilan esa faqat qizdirilganda birikadi.

ÖzME'ga köra, uran rudalarini boyitişda gidrometallurgiya usullari qöllanadi. Ruda sulfat yoki nitrat kislota bilan işlanib, uran eritmaga ötkaziladi. Söngra aminlar va alkilfosfatlar yordamida ekstraksiya yoki ion almaşiş usuli bilan uran begona moddalardan ajratiladi. Boyitilgan eritmadan uran ammoniy yoki natriy diuranat holida çöktirilib, keyingi işlov uçun xom aşyo sifatida işlatiladi.

Uran yadro reaktorlarida asosiy yoqilği hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uran-235 tabiatda sezilarli miqdorda uçraydigan yagona bölinuvçan izotop; tabiiy uranda uning ulişi kam bölgani uçun yoqilği boyitiladi. Uran-238 esa reaktorda bölinuvçan plutoniy-239 ga aylantirilişi mumkin. Uran atom bombalarida ham işlatilgan. ÖzME'ga köra, uran tuzlari fotografiyada, analitik kimyoda, şişaga sariq-yaşil tus beriş va yuqori haroratga çidamli sirlarni böyaş uçun ham qöllanadi.

Uran odam, hayvon va ösimlik töqimalarida juda kam miqdorda uçraydi. ÖzME'ga köra, u organizmga suv va ovqat bilan, nafas olinadigan havo va teri orqali kiradi. Uran qazib olinadigan va qayta işlanadigan joylarda zaharlaniş xavfi bor, u organizmning barça a'zo va töqimalariga ta'sir qiladi. Şu bois germetik qurilmalardan foydalaniş, havo va suv tozaligini nazorat qiliş, işçilarni muntazam tibbiy körikdan ötkaziş talab etiladi.