Urganç
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com
Urganç (1929 y.gaça Yangi Urganç) — Xorazm viloyatiiati şahar, viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Amudaryoning quyi oqimi çap sohilida. Şovot kanali şahar örtasidan ötib, U.ni şim. va janubiy qismlarga ajratgan. Şim. qismida, asosan, turar joy binolari, ilmiy va madaniy maorif muassasalari, maişiy xizmat körsatiş korxonalari, jan. qismida esa i.ç. korxonalari joylaşgan. Har ikkala sohil birbiri b-n köpriklar orqali boğlangan. Aholisi 136,8 ming kişi (2004).
Şaharga 1646 y.da Xiva xoni Abulğoziy Bahodirxon tomonidan asos solingan. Amudaryo öz yönalişini özgartirib Orol dengizi tomon oka boşlaganidan söng Gurganj ş. (Köhna Urganç) suvsiz qolgan. Abulğoziy Bahodirxon Gurganj, Vazir qal'a (şahar)larida va ular atroflarida tarqoq holda yaşagan aholini köçirib Amudaryoning jan. qismlarida joylaştirgan va aqoli örnaşgan hudud atrofini qal'a devori b-n mustahkamlab unga «Toza Urganç», ya'ni «Yangi Urganç» deb nom bergan. Şundan keyin qad. Gurganj ş.ning nomi Köhna Urganç bölib kolli. Yangi Urganç b-n Köhna Urganç oraliği 170 km.
Yangi Urganç (hoz. Urganç) ş. Buyuk ipak yölida joylaşganligi tufayli tez sur'atlarb-n rivojlangan savdo va hunarmandçilik markaziga aylangan. Abulğoziy Bahodirxonning ugli Anuşaxon (Anuşoh) davrida (1664— 89) Yangi Urganç yaqinida katta kanal qazilib, unga Şohobod (Şovot) nomi qöyilgan.
Mahalliy tarixçi olimlarning ma'lumotlari böyiça, Yangi Urganç 17—18- a.larda bal. 4—5 m li devor b-n öralgan qörğon (şaharça) bölgan. Şaharçada taxm. 5 ming kişi yaşagan; köplab mayda dökonlar, ustaxonalar işlab turgan. 1873 y. avgust oyida Turkiston viloyati gaz.da Yangi Urganç haqida: «Kattaligi Orol böyidagi Kazalinskiy şahriça keladi, atrofi qal'a devorlari b-n örab olingan, Amudaryodan 12 çaqirim narida joylaşgan kiçkina şahar. Orol dengizidan to Xivaga kelgunça Urgançdek gözal şahar yöq. U boğlar va ariqlar b-n örab olingan», deb yozilgan. Öşa davrda Yangi U.da 6 mingga yaqin aholi yaşagan. 1889 y.da şaharda Yaroslavl manufakturasi korxonasiga qaraşli paxta tozalaş z-di, 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida «Xayriya jamiyati», RusOsiyo banki, rustuzem maktabi, xotinqizlar maktablari oçildi. 1931 y.da viloyat teatri Xiva ş.dan U.ga köçib ötdi. 1935 y.da şaharda öqituvçilar inti faoliyat körsata boşladi. 1952 y.da ÇorjöyUrganç— Qönğirot t.y. qurib bitkazildi. 1959 y.dan U. Taxiatoş elektr energiyasini ola boşladi, 1963 y.da Örta Osiyo — Markaz magistral gaz quvuriga ulandi.
Şahar nomining kelib çiqişi mil. av. 7—6-a.larga borib taqaladi. «Avesto» kitobida Vurukaş (Orol) dengizi böyida Urga (Urva) ş. bölganligi qayd etilgan. Tabiiy ofatlar (suv toşqini, qurğoqçilik) tufayli Urga hoz. Köhna Urganç hududiga köçirilgan. 8-a.gaça «Gurganj» nomi b-n yuritilgan. 712 y.da şahar arablar tomonidan bosib olinganidan keyin «Jurjoniya» deb ataldi. 1221 y. möğullar egallagandan söng şahar nomi U. şaklida yuritila boşladi. 14-a. Yevropa manbalarida şahar (Köhna Urganç) Wrgant şaklida tilga olinadi.
Mustaqillik yillarida U.da quriliş işlari avj oldi. U.ning şim. ğarbiy qismida «Navröz». «Taraqqiyot» «Universitet» şaharçalari paydo böldi. Urganç—Xiva oraliğida 30 km li trolleybus qatnovi (1997) yölga qöyildi.
U.da paxta tozalaş, ekskavator, öt öriş maşinalari i.ç., «Urgançyoğ» z-dlari, pillakaşlik, tikuvçilik, poyabzal f-kalari, Uzbekistan—Turkiya «Nurtop» qöşma korxonasi va b. faoliyat körsatdi.
Unt, Toşkent birinçi tibbiyot in-tining filiali, 36 umumiy ta'lim, 3 musiqa, 2 kasbhunar maktablari, 8 kasbhunar kolleji mavjud. Viloyat musiqali drama va komediya teatri, kartinalar galereyasi, 27 kutubxona, madaniyat va istirohat boği, «Olimpiya» sport majmuasi, stadionlar, sport zallari va maydonçalari, tennis kortlari bor. 21 kasalxona, poliklinika, dorixonalar va b. tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi. 4 sanatoriy, dam oliş maskanlari işlab turibdi. 1992—2003 y.larda «Buyuk allomalar xiyoboni», «AlXorazmiy», «AlBeruniy», «Amir Temur», «Mirzo Uluğbek», «Abulğoziy Bahodirxon», «Ogahiy», «Komiljon Otaniyozov», «Avaz Ötar öğli», «Xumo quşi», «Jaloliddin Manguberdi», «Avesto» yodgorlik majmualari bunyod etildi.
1999 y.da şaharda Jaloliddin Manguberdinint 800 yilligi, 2001 y.da «Avesto» kitobi yaratilganligining 2700 y.lik yubileylari xalqaro miqyosda nişonlandi. 2003 y.da şaharda tantanali ravişda Xorazmda «Umid nihollari» respublika sport musobaqalarining ötkazilişi munosabati b-n bir qança yirik sport inşootlari bunyod etildi. Qad. Xiva b-n boğliq holda turizm rivojlangan. Mahalliy va xorijiy mehmonlar va sayyohlarga «Özbekturizm» kompaniyasining bölimi, «Jayhun», «Xorazm Palas», «Avesto» mehmonxonalari xizmat körsatadi.
Şaharda 27 nomda gaz. va jurnallar (jumladan, «Xorazm haqiqati», «Urganç oqşomi», «Yoşlar ovozi», «Tujjor» va b.) naşr etiladi. Me'moriy yodgorliklardan Doşqinbobo me'moriy majmuasi (1827), Salimjonovlar uyi (1902), poçta binosi (1915), Boboxun Salimov uyi (20-a. boşi) va b. saklangan.
Ad..Abulğozi y , Şajarai turk, T., 1991; Nurjanov K., Matnazarova G., Xorazm tarixi, 1—2 j., Urganç, 1995; Mamedov M.A., Muradov R.G., Srednevekoviye pismenniye istoçniki o Drevnem Urgençe, Aşxabad, 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРГАНЧ (1929 й.гача Янги Урганч) — Хоразм вилоятииати шаҳар, вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Амударёнинг қуйи оқими чап соҳилида. Шовот канали шаҳар ўртасидан ўтиб, У.ни шим. ва жанубий қисмларга ажратган. Шим. қисмида, асосан, турар жой бинолари, илмий ва маданий маориф муассасалари, маиший хизмат кўрсатиш корхоналари, жан. қисмида эса и.ч. корхоналари жойлашган. Ҳар иккала соҳил бирбири б-н кўприклар орқали боғланган. Аҳолиси 136,8 минг киши (2004).
Шаҳарга 1646 й.да Хива хони Абулғозий Баҳодирхон томонидан асос солинган. Амударё ўз йўналишини ўзгартириб Орол денгизи томон ока бошлаганидан сўнг Гурганж ш. (Кўҳна Урганч) сувсиз қолган. Абулғозий Баҳодирхон Гурганж, Вазир қалъа (шаҳар)ларида ва улар атрофларида тарқоқ ҳолда яшаган аҳолини кўчириб Амударёнинг жан. қисмларида жойлаштирган ва ақоли ўрнашган ҳудуд атрофини қалъа девори б-н мустаҳкамлаб унга «Тоза Урганч», яъни «Янги Урганч» деб ном берган. Шундан кейин қад. Гурганж ш.нинг номи Кўҳна Урганч бўлиб колли. Янги Урганч б-н Кўҳна Урганч оралиғи 170 км.
Янги Урганч (ҳоз. Урганч) ш. Буюк ипак йўлида жойлашганлиги туфайли тез суръатларб-н ривожланган савдо ва ҳунармандчилик марказига айланган. Абулғозий Баҳодирхоннинг угли Анушахон (Анушоҳ) даврида (1664— 89) Янги Урганч яқинида катта канал қазилиб, унга Шоҳобод (Шовот) номи қўйилган.
Маҳаллий тарихчи олимларнинг маълумотлари бўйича, Янги Урганч 17—18- а.ларда бал. 4—5 м ли девор б-н ўралган қўрғон (шаҳарча) бўлган. Шаҳарчада тахм. 5 минг киши яшаган; кўплаб майда дўконлар, устахоналар ишлаб турган. 1873 й. август ойида Туркистон вилояти газ.да Янги Урганч ҳақида: «Катталиги Орол бўйидаги Казалинский шаҳрича келади, атрофи қалъа деворлари б-н ўраб олинган, Амударёдан 12 чақирим нарида жойлашган кичкина шаҳар. Орол денгизидан то Хивага келгунча Урганчдек гўзал шаҳар йўқ. У боғлар ва ариқлар б-н ўраб олинган», деб ёзилган. Ўша даврда Янги У.да 6 мингга яқин аҳоли яшаган. 1889 й.да шаҳарда Ярославль мануфактураси корхонасига қарашли пахта тозалаш з-ди, 19-а. охири — 20-а. бошларида «Хайрия жамияти», РусОсиё банки, рустузем мактаби, хотинқизлар мактаблари очилди. 1931 й.да вилоят театри Хива ш.дан У.га кўчиб ўтди. 1935 й.да шаҳарда ўқитувчилар инти фаолият кўрсата бошлади. 1952 й.да ЧоржўйУрганч— Қўнғирот т.й. қуриб битказилди. 1959 й.дан У. Тахиатош электр энергиясини ола бошлади, 1963 й.да Ўрта Осиё — Марказ магистрал газ қувурига уланди.
Шаҳар номининг келиб чиқиши мил. ав. 7—6-а.ларга бориб тақалади. «Авесто» китобида Вурукаш (Орол) денгизи бўйида Урга (Урва) ш. бўлганлиги қайд этилган. Табиий офатлар (сув тошқини, қурғоқчилик) туфайли Урга ҳоз. Кўҳна Урганч ҳудудига кўчирилган. 8-а.гача «Гурганж» номи б-н юритилган. 712 й.да шаҳар араблар томонидан босиб олинганидан кейин «Журжония» деб аталди. 1221 й. мўғуллар эгаллагандан сўнг шаҳар номи У. шаклида юритила бошлади. 14-а. Европа манбаларида шаҳар (Кўҳна Урганч) Wrgant шаклида тилга олинади.
Мустақиллик йилларида У.да қурилиш ишлари авж олди. У.нинг шим. ғарбий қисмида «Наврўз». «Тараққиёт» «Университет» шаҳарчалари пайдо бўлди. Урганч—Хива оралиғида 30 км ли троллейбус қатнови (1997) йўлга қўйилди.
У.да пахта тозалаш, экскаватор, ўт ўриш машиналари и.ч., «Урганчёғ» з-длари, пиллакашлик, тикувчилик, пойабзал ф-калари, Узбекистан—Туркия «Нуртоп» қўшма корхонаси ва б. фаолият кўрсатди.
Унт, Тошкент биринчи тиббиёт ин-тининг филиали, 36 умумий таълим, 3 мусиқа, 2 касбҳунар мактаблари, 8 касбҳунар коллежи мавжуд. Вилоят мусиқали драма ва комедия театри, картиналар галереяси, 27 кутубхона, маданият ва истироҳат боғи, «Олимпия» спорт мажмуаси, стадионлар, спорт заллари ва майдончалари, теннис кортлари бор. 21 касалхона, поликлиника, дорихоналар ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади. 4 санаторий, дам олиш масканлари ишлаб турибди. 1992—2003 й.ларда «Буюк алломалар хиёбони», «АлХоразмий», «АлБеруний», «Амир Темур», «Мирзо Улуғбек», «Абулғозий Баҳодирхон», «Огаҳий», «Комилжон Отаниёзов», «Аваз Ўтар ўғли», «Хумо қуши», «Жалолиддин Мангуберди», «Авесто» ёдгорлик мажмуалари бунёд этилди.
1999 й.да шаҳарда Жалолиддин Мангубердининт 800 йиллиги, 2001 й.да «Авесто» китоби яратилганлигининг 2700 й.лик юбилейлари халқаро миқёсда нишонланди. 2003 й.да шаҳарда тантанали равишда Хоразмда «Умид ниҳоллари» республика спорт мусобақаларининг ўтказилиши муносабати б-н бир қанча йирик спорт иншоотлари бунёд этилди. Қад. Хива б-н боғлиқ ҳолда туризм ривожланган. Маҳаллий ва хорижий меҳмонлар ва сайёҳларга «Ўзбектуризм» компаниясининг бўлими, «Жайҳун», «Хоразм Палас», «Авесто» меҳмонхоналари хизмат кўрсатади.
Шаҳарда 27 номда газ. ва журналлар (жумладан, «Хоразм ҳақиқати», «Урганч оқшоми», «Ёшлар овози», «Тужжор» ва б.) нашр этилади. Меъморий ёдгорликлардан Дошқинбобо меъморий мажмуаси (1827), Салимжоновлар уйи (1902), почта биноси (1915), Бобохун Салимов уйи (20-а. боши) ва б. сакланган.
Ад..Абулғози й , Шажараи турк, Т., 1991; Нуржанов К., Матназарова Г., Хоразм тарихи, 1—2 ж., Урганч, 1995; Мамедов М.А., Мурадов Р.Г., Средневековые письменные источники о Древнем Ургенче, Ашхабад, 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.