Urganç

Urganç — Özbekiston Respublikasi Xorazm viloyatidagi şahar, viloyatning ma'muriy markazi. U Amudaryo quyi oqimida, Şovot kanali böyida joylaşgan va Xivaga boruvçi sayyohlar uçun asosiy darvoza hisoblanadi.

Uzbekça Vikipediyada şaharga Xiva xoni tomonidan asos solingani aytilgan, biroq u yerda keltirilgan sana (2027-yil) xato bölib, işonçli deb hisoblab bölmaydi. Şu manbaga köra, Amudaryo öz yönalişini özgartirib, Gurganj (Köhna Urganç) suvsiz qolgaç, Abulğoziy Bahodirxon aholini Amudaryoning janubiy qismlariga köçirib, hudud atrofini qal'a devori bilan mustahkamlagan va unga „Toza Urganç“ (ya'ni „Yangi Urganç“) deb nom bergan. Yangi va Köhna Urganç oraliği 170 km deb körsatilgan. Anuşaxon davrida (1664—89) yaqin atrofda katta kanal qazilib, unga Şohobod (Şovot) nomi berilgan.

Manbalar şaharning vujudga kelişi haqida turliça ma'lumot beradi. Rus Vikipediyasiga köra, Yangi Urganç 17-asrda çap sohil Urgançidan köçib kelganlar tomonidan asos solingan, 1929-yilda şahar Urganç deb qayta nomlangan. Rus Vikipediyasi yana zamonaviy Urganç 19-asr oxirida Xon-Yob kanali qurilişi çoğida mustahkamlangan, deb yozadi. Ingliz Vikipediyasida esa Yangi Urganç 19-asrning ikkinçi yarmida ruslar tomonidan Xiva xonligining kiçik savdo punkti örnida barpo etilgan, deyiladi.

Özbekça maqolaga köra, 17–18-asrlarda Yangi Urganç balandligi 4–5 m devor bilan öralgan qörğon bölib, unda taxminan 5 ming kişi yaşagan. 1889-yilda paxta tozalaş zavodi işga tuşgan. 1931-yilda viloyat teatri Xivadan Urgançga köçgan, 1935-yilda öqituvçilar instituti oçilgan. 1952-yilda Çorjöy–Urganç–Qönğirot temir yöli qurib bitkazilgan, 1959-yildan şahar Taxiatoş issiqlik elektr stansiyasi energiyasini olgan, 1963-yilda magistral gaz quvuriga ulangan.

1979-yil 16–22-oktabrda Urgançda „Zamonaviy matematika va uning tatbiqlarida algoritmlar“ xalqaro simpoziumi ötkazilgan; oçiliş kuni al-Xorazmiy haykaliga poydevor qöyilgan.

Şovot kanali şahar örtasidan ötib, uni şimoliy va janubiy qismlarga ajratadi; ikkala qism köpriklar bilan boğlangan. Şimolda asosan turar joy binolari, ilmiy va madaniy muassasalar, janubda işlab çiqariş korxonalari joylaşgan. Şahar Amudaryo sohilidan (Çoliş pristani) taxminan 6 km (özbekça maqolada 12 km) ğarbda yotadi. Toşkentdan masofa özbekça maqolada 1100 km, rus va ingliz maqolalarida 968 km deb berilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra iqlimi sovuq çöl iqlimi (Kyoppen böyiça BWk).

Aholisi 2025-yilda 155 700 kişi, 2017-yilda 166,3 ming kişi deb körsatilgan; ingliz maqolasida 1999-yilda 139 100, 2021-yilda taxminan 145 000 kişi keltirilgan. Özbekça maqolaga köra, aholining 90 % i özbeklar, 5 % i ruslar, 3 % i qozoqlar, turkmanlar va koreyslar, 2 % i olmonlar va yahudiylardir.

Şaharda paxta tozalaş, yem-xaşak yiğuvçi maşina, ekskavator ta'mirlaş, şina ta'mirlaş, yoğ-ekstraksiya zavodlari, pillakaşlik va tikuv fabrikalari, quriliş materiallari işlab çiqariş yölga qöyilgan. „Urgançyoğ“ zavodi va Özbekiston—Turkiya „Nurtop“ qöşma korxonasi ham faoliyat körsatadi. Urgançda xalqaro maqomli aeroport, Turkmanobod—Beyneu liniyasida temiryöl stansiyasi bor; Urganç bilan Xiva oraliğida trolleybus qatnovi (1997) mavjud.

Şaharda viloyat musiqali drama va komediya teatri, kartinalar galereyasi, Özbekiston zamonaviy san'at muzeyi, kutubxonalar, madaniyat va istirohat boği hamda sport majmualari bor. 1992—2003-yillarda „Buyuk allomalar xiyoboni“ va al-Xorazmiy, al-Beruniy, Amir Temur, Abulğoziy Bahodirxon, Ogahiy kabi şaxslar nomidagi yodgorlik majmualari bunyod etilgan. Me'moriy yodgorliklardan Doşqinbobo majmuasi (1827), Salimjonovlar uyi (1902), poçta binosi (1915) saqlangan. 1999-yilda Jaloliddin Manguberdining 800 yilligi, 2001-yilda „Avesto“ yaratilganining 2700 yilligi nişonlangan. Şahar Xiva bilan boğliq holda turizm markazi hisoblanadi. Urgançda tuğilganlar orasida polyak qöşiqçisi Anna German (1936–1982) bor.