Urusxon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com

Urusxon (? 14-a. ning 70-y.lari 2yarmi) — Jöeki ulusittg şarqiy qismi — Oq Örda xoni (14-a.ning 60-y.lari birinçi yarmidan). U. davlatining poytaxti Siğnoq ş. bölgan. U. Oq Ördadagi hokimiyatini mustahkamlab olgaç, Oltin Ördani xam öz tasarrufiga kiritişga harakat qilgan. 70-y.lar örtalarida u Hojitarxon, VolgaKama Bulğoriyasi va Saroy Berka ş.ni egallagan. Töxtamiş b-n köplab janglar qilgan. Bu janglarda ğalaba doim U. tomonida bölgan. Töxtamiş Amir Temur huzuriga qoçib borib, undan yordam söragan. Sohibqiron Jöji ulusida bölib ötayotgan voqealarni ziyraklik b-n kuzatib borardi.

Şim. Xorazm va Oq Örda Movarounnahrga çegaradoş edi. U Oltin Örda xoni öziga tarafkaş, tobe bölişini istardi. Şu tufayli u Töxtamişni yaxşi kutib olib U.ga qarşi kuraşida unga bir neça marta harbiy madad bergan. Biroq U.ning öğli Töxtaqiya Töxtamişga qaqşatqiç zarba bergan, yarador Töxtamiş Sirdaryo böyidagi qamişzorlarga yaşiringan, söngra Sohibqiron panohiga qoçib borgan. U. Amir Temurning Buxorodagi qarorgohiga elçilar yuborib Töxtamişni topşirişni talab qilgan. Sohibqiron bu taklifni qat'iy rad etib, tez orada özi jangga kirişini aytgan. Amir Temur U.ga qarşi yuriş boşlagan, qöşinni Sirdaryodan ötkazib, Ötror atrofidagi tekislikda qarorgoh qurgan. U. qöşini esa, Şarafuddin Ali Yazdiyning ma'lumotiga köra, Ötrordan 24 farsax naridagi Siğnoqda joylaşgan edi. Qattiq qiş, tinimsiz yomğir va qor har ikki qöşin faoliyatiga ta'sir körsatgan. Ular mayda töqnaşuvlarni hisobga olmaganda, deyarli uç oy birbirlariga qarşilik körsatmasdan röbarö turganlar. Har ikki sarkarda heç bir natijaga erişolmagaç, ortlariga qaytişgan. Şundan söng Amir Temur bir neça oy Keşda bölgan va U.ga qarşi yuriş boşlaş uçun öziga Töxtamişni yölboşlovçi qilib olgan. Jayronqamişga yetganlarida U.ning vafot etganidan xabar topişgan. U.ning tönğiç öğli Töxtaqiya ham köp ötmay (1375) vafot etgan. Sohibqiron Töxtamişga kerakli aslahalarni berib, uni şu yerda qoldirib, özi Samarqandga qaytgan.

U. davrida Oq Ördada suyurğol in'om etiş keng amaliyotda bölgan. U. vafotidan söng va uning vorislarining qisqa muddatli hukmronligidan keyin U.ning barça yermulklarini Töxtamiş Amir Temur yordamida egallab olgan (14-a.ning 70-y.lari oxiri).

Ad.: Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Abduraimov M., Temur va Töxtamiş, T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УРУСХОН (? 14-а. нинг 70-й.лари 2ярми) — Жўэки улуситтг шарқий қисми — Оқ Ўрда хони (14-а.нинг 60-й.лари биринчи ярмидан). У. давлатининг пойтахти Сиғноқ ш. бўлган. У. Оқ Ўрдадаги ҳокимиятини мустаҳкамлаб олгач, Олтин Ўрдани хам ўз тасарруфига киритишга ҳаракат қилган. 70-й.лар ўрталарида у Ҳожитархон, ВолгаКама Булғорияси ва Сарой Берка ш.ни эгаллаган. Тўхтамиш б-н кўплаб жанглар қилган. Бу жангларда ғалаба доим У. томонида бўлган. Тўхтамиш Амир Темур ҳузурига қочиб бориб, ундан ёрдам сўраган. Соҳибқирон Жўжи улусида бўлиб ўтаётган воқеаларни зийраклик б-н кузатиб борарди.

Шим. Хоразм ва Оқ Ўрда Мовароуннаҳрга чегарадош эди. У Олтин Ўрда хони ўзига тарафкаш, тобе бўлишини истарди. Шу туфайли у Тўхтамишни яхши кутиб олиб У.га қарши курашида унга бир неча марта ҳарбий мадад берган. Бироқ У.нинг ўғли Тўхтақия Тўхтамишга қақшатқич зарба берган, ярадор Тўхтамиш Сирдарё бўйидаги қамишзорларга яширинган, сўнгра Соҳибқирон паноҳига қочиб борган. У. Амир Темурнинг Бухородаги қароргоҳига элчилар юбориб Тўхтамишни топширишни талаб қилган. Соҳибқирон бу таклифни қатъий рад этиб, тез орада ўзи жангга киришини айтган. Амир Темур У.га қарши юриш бошлаган, қўшинни Сирдарёдан ўтказиб, Ўтрор атрофидаги текисликда қароргоҳ қурган. У. қўшини эса, Шарафуддин Али Яздийнинг маълумотига кўра, Ўтрордан 24 фарсах наридаги Сиғноқда жойлашган эди. Қаттиқ қиш, тинимсиз ёмғир ва қор ҳар икки қўшин фаолиятига таъсир кўрсатган. Улар майда тўқнашувларни ҳисобга олмаганда, деярли уч ой бирбирларига қаршилик кўрсатмасдан рўбарў турганлар. Ҳар икки саркарда ҳеч бир натижага эришолмагач, ортларига қайтишган. Шундан сўнг Амир Темур бир неча ой Кешда бўлган ва У.га қарши юриш бошлаш учун ўзига Тўхтамишни йўлбошловчи қилиб олган. Жайронқамишга етганларида У.нинг вафот этганидан хабар топишган. У.нинг тўнғич ўғли Тўхтақия ҳам кўп ўтмай (1375) вафот этган. Соҳибқирон Тўхтамишга керакли аслаҳаларни бериб, уни шу ерда қолдириб, ўзи Самарқандга қайтган.

У. даврида Оқ Ўрдада суюрғол инъом этиш кенг амалиётда бўлган. У. вафотидан сўнг ва унинг ворисларининг қисқа муддатли ҳукмронлигидан кейин У.нинг барча ермулкларини Тўхтамиш Амир Темур ёрдамида эгаллаб олган (14-а.нинг 70-й.лари охири).

Ад.: Шарафуддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1997; Абдураимов М., Темур ва Тўхтамиш, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.