Urusxon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Urusxon (vafoti 1377) — Jöji ulusining şarqiy qismi bölgan Oq Ördaning xoni. ÖzME'ga köra, u 14-asrning 60-yillaridan hukmronlik qilgan, poytaxti Siğnoq şahri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Urusxon Çingizxonning bevosita avlodi bölib, keyinçalik Qozoq xonligi xonlari öz naslini unga olib borgan.12
Kelib çiqişi
13Urusxonning nasabi haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, «Mu'izz ul-ansob» kabi asarlar uni Jöjining öğli Tuqay-Temur avlodidan deb körsatadi, boşqa bir guruh manbalar esa Jöjining yana bir öğli Örda avlodiga mansub deb biladi. Hozirgi tarixçilarning köpçiligi birinçi qaraşni afzal köradi. Inglizça Vikipediya «Urus» ismining bir neça izohini keltiradi: turkiy tillarda u «jangovar» ma'nosini ham, «rus» ma'nosini ham anglatgan.
Hokimiyat uçun kuraş
13Rusça Vikipediyaga köra, 1360-yillarda Oltin Ördaning şarqiy qismida kuçaygan özaro kuraşda Urus ğolib çiqib, taxminan 1368-yilda Siğnoqda xon bölgan va şarqiy Daşti Qipçoqni birlaştirgan. U taxtga da'vogar bölişi mumkin bölgan qarindoşlarini yöq qilgan; ular orasida Töxtamişning otasi Tuyxoja ham bor edi. Şu sababli Töxtamiş Urusxonning aşaddiy duşmaniga aylangan. Urusxon öz nomidan tanga ham zarb ettirgan.
ÖzME'ga köra, Oq Ördada mavqeini mustahkamlagaç, Urusxon Oltin Ördani ham egallaşga intilgan va 70-yillar örtalarida Hojitarxon (Astraxan), Volga–Kama Bulğoriyasi va Saroy Berka şahrini qölga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Saroyni 1373 va 1374-yillarda ikki bor egallagan, biroq har gal uzoq uşlab tura olmagan.
Amir Temur bilan munosabati
13Urusxondan yengilgan Töxtamiş Amir Temurdan panoh va madad söragan. ÖzME'ga köra, Movarounnahr hukmdori Oltin Örda taxtida öziga yaqin xon bölişini istagan, şu bois Töxtamişga bir neça marta qöşin bergan. Biroq Urusxonning öğillari uni qayta-qayta yenggan: inglizça Vikipediyaga köra, avval Qutluğ-Buğa (u jangda halok bölgan), söngra Töxtaqiya Töxtamişni mağlub etgan, yarador Töxtamiş Sirdaryodan suzib ötib zörğa qutulgan.
Urusxon Buxorodagi Temur qarorgohiga elçi yuborib, Töxtamişni topşirişni talab qilgan, Temur esa buni rad etib, jangga tayyor ekanini bildirgan. ÖzME Şarafuddin Ali Yazdiyga tayanib yozişiça, Temur qöşini Ötror yaqinida, Urusxon qöşini esa Siğnoqda turgan. Qattiq qiş, yomğir va qor sababli ikki qöşin qariyb uç oy mayda töqnaşuvlardan nariga ötmagan va oxiri ikkala tomon ham ortga qaytgan. Temur yangi yuriş boşlaganida, Jayronqamiş degan joyda Urusxonning vafoti haqida xabar kelgan.
Vorislari
13Inglizça Vikipediyaga köra, Urusxondan keyin taxtga öğli Töxtaqiya ötirgan, ammo u ikki oydan söng vafot etgan; keyingi vorisi Temur-Malikni esa 1379-yilda Töxtamiş mağlub etgan. ÖzME'ga köra, şundan söng Urusxonning barça yerlari Amir Temur kömagida Töxtamiş qöliga ötgan. ÖzME Urusxon davrida Oq Ördada suyurğol — xizmat evaziga yer-mulk in'om etiş — keng tarqalganini ham qayd etadi.
Rusça Vikipediyaga köra, Urusxonning nevaralari Baroq va Bulat parçalangan uluslarni birlaştirişga urinib, muvaffaqiyat qozonmagan, ularning öğillari Kerey va Jonibek esa Qozoq xonligiga asos solgan. Qöşni xalqlar Qozoq xonligini «Urus xon yurti» deb ham atagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Urusxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3720 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAUrusxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3720
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3720
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Урус-ханru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Urus Khanen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 157–158-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 157–158-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.