Usmon I
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com
Usmon I USMON I, Usmon Ğoziy, Usmonbey (1258, Syogut; Eskişahar yaqinida — 1324, Bursa) — turk sultoni (1299— 1324), Usmonlilar sulolasi va Usmonli turk davlatining asosçisi.
Harbiy sarkarda va uruğ boşliği oilasida tuğilgan. Otasidan harbiy işni puxta örgangan. 1281 y.da otasi Ertöğruldan saljuqiylarnmng Köniya sultonligita qaraşli şim.ğarbiy çegara hududidagi mulkga ega böldi. Bu paytda Köniya sultonligi tanazzulga uçrab, bir neça bekliklarga bölingan edi. 1289 y. U. I ning bey (bek) (arabça: amir) unvoni Köniya sultoni tomonidan e'tirof etilib, unga hokimiyat ramzi — noğora va bunçuk berilgan. 1291 y.da U. I Melangiyani zabt etgan va poytaxt (qarorgoh)ni bu yerga köçirgan.
1299 y.dan U. I mustaqil beklik (beylik) hukmdori. Aynan uşbu yildan yangi mustaqil turkiy davlat taşkil topganligi tarixçilar tomonidan e'tirof qilinadi. Keyinçalik bu beylik öz asosçisining nomi b-n Usmon beyligi (bekligi), Usmonlilar davlati deb atalgan. Usmonli turk imperiyasi xam şu nomdan olingan. U. I yunonlardan Yor Hisor qal'asini ham tortib olgan (1299). U. I ğarbda — Vizantiya imperiyasi yerlarini zabt etiş evaziga öz davlati hududini tobora kengaytirib borgan. Bursani qamal qilib, uning atroflarini egallagan. U. I va uning vorisi (ögli) — Urxon turkiy qabilalar boşliqlarining qurultoyida beklarbegi (bey) — hukmdorlik unvoniga sazovor bölgan. U. I davrida öğuz turklarining qay uruği, keyinçalik Usmonli turk sultonligidagi xalklar usmonlilar deb atalgan. U. I Bursa ş.da dafn etilgan. Undan 2 öğil: Alouddin va Urxon qolgan.
Ad.:Erop Gungör, Tarixda turkiy davlatlar, T., 2003; Noviçev A. D., Tursiya, Kratkaya istoriya, M., 1965.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСМОН I, Усмон Ғозий, Усмонбей (1258, Сёгут; Эскишаҳар яқинида — 1324, Бурса) — турк султони (1299— 1324), Усмонлилар сулоласи ва Усмонли турк давлатининг асосчиси.
Ҳарбий саркарда ва уруғ бошлиғи оиласида туғилган. Отасидан ҳарбий ишни пухта ўрганган. 1281 й.да отаси Эртўғрулдан салжуқийларнмнг Кўния султонлигита қарашли шим.ғарбий чегара ҳудудидаги мулкга эга бўлди. Бу пайтда Кўния султонлиги таназзулга учраб, бир неча бекликларга бўлинган эди. 1289 й. У. I нинг бей (бек) (арабча: амир) унвони Кўния султони томонидан эътироф этилиб, унга ҳокимият рамзи — ноғора ва бунчук берилган. 1291 й.да У. I Мелангияни забт этган ва пойтахт (қароргоҳ)ни бу ерга кўчирган.
1299 й.дан У. I мустақил беклик (бейлик) ҳукмдори. Айнан ушбу йилдан янги мустақил туркий давлат ташкил топганлиги тарихчилар томонидан эътироф қилинади. Кейинчалик бу бейлик ўз асосчисининг номи б-н Усмон бейлиги (беклиги), Усмонлилар давлати деб аталган. Усмонли турк империяси хам шу номдан олинган. У. I юнонлардан Ёр Ҳисор қалъасини ҳам тортиб олган (1299). У. I ғарбда — Византия империяси ерларини забт этиш эвазига ўз давлати ҳудудини тобора кенгайтириб борган. Бурсани қамал қилиб, унинг атрофларини эгаллаган. У. I ва унинг вориси (ўгли) — Урхон туркий қабилалар бошлиқларининг қурултойида бекларбеги (бей) — ҳукмдорлик унвонига сазовор бўлган. У. I даврида ўғуз туркларининг қай уруғи, кейинчалик Усмонли турк султонлигидаги халклар усмонлилар деб аталган. У. I Бурса ш.да дафн этилган. Ундан 2 ўғил: Алоуддин ва Урхон қолган.
Ад.:Эроп Гунгўр, Тарихда туркий давлатлар, Т., 2003; Новичев А. Д., Турция, Краткая история, М., 1965.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.