Usmonqori

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–184-b. — ziyouz.com

Usmonqori (Rayimbekov, 1886 —Marğilon — 1968) — xalq qiziqçisi. Qiziqçilikni Sa'di Maxsumlyan örgangan. 20 yoşida rus sirkiga işga kirib, Yusufjon qiziq b-n tanişadi va uning hamkoriga aylanadi. Pakanadan kelgan, közlari suzuk, hamişa şöx va quvnoq U. oğzaki tanqidiy komediyalarda ham, quş va hayvonlar taklidini yaratişda ham maşhur bölgan. Sirkda öynaladigan masxarabozlikni ham yaxşi bilgan. Uning repertuarida yuzga yaqin turli qiziqçiliklar bölgan. U qad. oğzaki qiziqçiliklarni tiklaş, zamonga moye qayta işlaş işiga katta hissa qöşdi. Moskvada ötkazilgan özbek san'ati birinçi dekadasida U. «Sayl» va «Kolxoz töyi» inssenirovkalarida ön qiziqning biri bölib, «Zarkokil» komediyasida, «Kiçkinajon» kulkiöyinida, «Soqiyo» nomli yallali kulkiöyinda, askiya payrovlarida faol iştirok etdi. U xalq ijodkorlarining viloyat va respublika köriklari, 1940 y. Toşkentda ötkazilgan xalq qiziqçilari musobaqasining faol iştirokçisi. «Ketmon tilaş» (er rolida), «Kelin tuşirdi» (Kuyov), «Bola öqitiş» (Talaba), «Pul qistaş» (Usta) kabi yirik komediyalardagi ijrosi b-n şuhrat qozongan.

Ad.: Kodirov M., Özbek teatri tarixi, T., 2003.

USOMA ibn MUNQIZ (1095.24.6, Şayzar ş. çasi, Suriya şim. — 1188, Damaşq) — arab yozuvçisi, tarixçi, sarkarda. Turli xrkim va amirlarning xizmatida bölib, hayotining köp kismi jangu jadallar, sarguzaştlarda keçgan.

U. i. M. ning «Kitob ulmavoqif valmasokin» («Manzillar va maskanlar kitobi», 1182) esdaliklari maşhur. Uşbu kitobning yagona qölyozmasi 1880 y.da Eskurial (Ispaniya) kutubxonasidan topilgan. Özbek tilida «Ibratli kitob» (1980) nomi b-n naşr etilgan. Salib yurişlari haqida yaratilgan köplab tarixiy va adabiy asarlarning mualliflari Yevropa tarixçi va yozuvçilari bölgan va ular bu jarayonni öz qaraşlari va manfaatlariga muvofiq holda yoritganlar. «Ibratli kitob» esa salib yurişlarining bevosita şohidi bölgan arab yozuvçisi qalamiga mansubdir. U.i. M. ning uşbu kitobi qiziqarli badiiyavtobiografik asar böliş b-n birga muhim tarixiy manba ham hisoblanadi: unda 12-a.da yaşagan arablarning turmuş tarzi, örta asr arab şarqining hayoti, arablarning salibçilarga munosabati aks ettirilgan.

Turli manbalarda U.i M. ning şe'riy devoni va «Ibratli kitob» dan taşqari 10 ga yaqin asari borligi qayd etilgan. Lekin bizgaça ulardan faqat 2 tasi yetib kelgan. Birinçi asari şe'riy uslub haqida bölib, unda badiiy san'atlar tavsiflangan. Ikkinçi asari «Kitob ul ukkoz» («Hassalar haqida kitob») deb atalib, unda Iso payğambar (as) aso (hassa) sidan boşlab, hamma afsonaviy, mö'jizakor hassalar haqidagi rivoyatlar va U.i.M. qarigan çoğida tutgan hassasi haqida hikoya qilingan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСМОНҚОРИ (Райимбеков, 1886 —Марғилон — 1968) — халқ қизиқчиси. Қизиқчиликни Саъди Махсумлян ўрганган. 20 ёшида рус циркига ишга кириб, Юсуфжон қизиқ б-н танишади ва унинг ҳамкорига айланади. Паканадан келган, кўзлари сузук, ҳамиша шўх ва қувноқ У. оғзаки танқидий комедияларда ҳам, қуш ва ҳайвонлар таклидини яратишда ҳам машҳур бўлган. Циркда ўйналадиган масхарабозликни ҳам яхши билган. Унинг репертуарида юзга яқин турли қизиқчиликлар бўлган. У қад. оғзаки қизиқчиликларни тиклаш, замонга мое қайта ишлаш ишига катта ҳисса қўшди. Москвада ўтказилган ўзбек санъати биринчи декадасида У. «Сайл» ва «Колхоз тўйи» инсценировкаларида ўн қизиқнинг бири бўлиб, «Заркокил» комедиясида, «Кичкинажон» кулкиўйинида, «Соқиё» номли яллали кулкиўйинда, аския пайровларида фаол иштирок этди. У халқ ижодкорларининг вилоят ва республика кўриклари, 1940 й. Тошкентда ўтказилган халқ қизиқчилари мусобақасининг фаол иштирокчиси. «Кетмон тилаш» (эр ролида), «Келин туширди» (Куёв), «Бола ўқитиш» (Талаба), «Пул қисташ» (Уста) каби йирик комедиялардаги ижроси б-н шуҳрат қозонган.

Ад.: Кодиров М., Ўзбек театри тарихи, Т., 2003.

УСОМА ибн МУНҚИЗ (1095.24.6, Шайзар ш. часи, Сурия шим. — 1188, Дамашқ) — араб ёзувчиси, тарихчи, саркарда. Турли хрким ва амирларнинг хизматида бўлиб, ҳаётининг кўп кисми жангу жадаллар, саргузаштларда кечган.

У. и. М. нинг «Китоб улмавоқиф валмасокин» («Манзиллар ва масканлар китоби», 1182) эсдаликлари машҳур. Ушбу китобнинг ягона қўлёзмаси 1880 й.да Эскуриал (Испания) кутубхонасидан топилган. Ўзбек тилида «Ибратли китоб» (1980) номи б-н нашр этилган. Салиб юришлари ҳақида яратилган кўплаб тарихий ва адабий асарларнинг муаллифлари Европа тарихчи ва ёзувчилари бўлган ва улар бу жараённи ўз қарашлари ва манфаатларига мувофиқ ҳолда ёритганлар. «Ибратли китоб» эса салиб юришларининг бевосита шоҳиди бўлган араб ёзувчиси қаламига мансубдир. У.и. М. нинг ушбу китоби қизиқарли бадиийавтобиографик асар бўлиш б-н бирга муҳим тарихий манба ҳам ҳисобланади: унда 12-а.да яшаган арабларнинг турмуш тарзи, ўрта аср араб шарқининг ҳаёти, арабларнинг салибчиларга муносабати акс эттирилган.

Турли манбаларда У.и М. нинг шеърий девони ва «Ибратли китоб» дан ташқари 10 га яқин асари борлиги қайд этилган. Лекин бизгача улардан фақат 2 таси етиб келган. Биринчи асари шеърий услуб ҳақида бўлиб, унда бадиий санъатлар тавсифланган. Иккинчи асари «Китоб ул уккоз» («Ҳассалар ҳақида китоб») деб аталиб, унда Исо пайғамбар (ас) асо (ҳасса) сидан бошлаб, ҳамма афсонавий, мўъжизакор ҳассалар ҳақидаги ривоятлар ва У.и.М. қариган чоғида тутган ҳассаси ҳақида ҳикоя қилинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.