Ustyurt
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com
Ustyurt — Özbekistonning şim. ğarbi (Qoraqalpoğiston) va Qozoğiston hududlaridagi plato. Şarqaa Orol dengizi va Amudaryo deltasi, ğarbda Manğişloq ya.o. va Qoraböğozgöl qöltiği, şim.da Kaspiyböyi pasttekisligi oraliğida joylaşgan. Mayd. 200 ming km2. Örtaça bal. 150—250 m, eng baland joyi (370 m) jan.ğarbida. U.ning atrofi 60—150 m li tik jarlik (çink)lardan iborat. Çinklar har xil çuqurlikdagi jar va soylar b-n kesilgan. U.ning şim. çinklari şim. ğarbda Ölikqöltiq şörligidan boşlanib, şim.da Katta Börsiq qumligiga borib taqaladi. Platoning baland şarqiy çegarasi Orol dengizining avvalgi qirğoği va Amudaryo deltasidan, jan. çinklari Qoraqum çöli va Özboy özani, ğarbiy çinklari esa Koraböğozgöl qöltiğining ğarbiy sohili, Qorniyoriq botiği, Qaydak şörligi orqali ötadi.
Plato hududi geologik tuzilişi jihatidan epipaleozoy plitasining bir qismi hisoblanib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy tog jinslaridan taşkil topgan. Yer yuzasiga yaqin kismi gorizontal yotgan sarmat ohaktoşlari, gillardan tuzilgan bölib, oralarida tuz va gips qatlamlari uçraydi. U.da kenglik böylab yönalgan bir neça tektonik strukturalar mavjud. U.ning şim. qismida Şim. Ustyurt kötarilmasi, jan.da Ustyurt bukilmasi (unda Qöşbuloq, Osmontaymatay, Sam va b. şörxoklar) joylaşgan. Bu bukilma şim. Ustyurt kötarilmasini Qassarma kötarilmasidan ajratib turadi. Qassarma kötarilmasi janda Borsakelmas botiği bor. Undan jan.da Markaziy Ustyurt kötarilmasi, yana jan.rokda Asakaovdon çökmasi joylaşgan.
U. yuzasi supasimon tekislik bölib, unda bir qança qirlar: Muzbel, Qorabovur, Oqtumşuq, Qulandi va b., Borsakelmas, Qoraşör, Asakaovdon kabi çökma va botiklar mavjud. Jan. qismiga Qoplonqir va Sariqamiş botiği kirib borgan. Uning şim. qismida Sam, Matayqum, Uçtağan qumliklari va bir qança şörxoklar (Qöşbuloq, Osmontaymatay, Sam va b.) hamda taqirlar mavjud. Uda karst va karstsuffozion relyef şakllari (karst voronkalar, botiklar, ğorlar) vujudga kelgan.
Iklimi keskin kontinental. Qişi Özbekistonda eng sovuq, yozi juda issiq, uzoq davom etadi. Iyul oyida örtaça tra 25°—28°, eng yuqori tra 46°. Qişda U.ning ğarbiy qismi b-n şarqiy qismi örtasida tra farqi katta: eng past tra garbda —20°, şarqida —40° gaça pasayadi. Yillik yoğin 112—121 mm, eng köp yoğin (34%) bahor oylarida tuşadi.
U.da doimiy oqar suvlar yöq. Bahor oylarida botiklar, şörxoklar, taqirlarda suv yiğilib, vaqtinçalik köllar qosil böladi, yozda ular qurib qoladi. Faqat platoning jan.dagi Sariqamiş botiğida va ba'zi bir ğorlar içida doimiy köllar bor. Yer osti suvlariga nisbatan boy. Yer osti suv qatlamlari sarmat va paleozoy yotqiziklarida (20—50 m çuqurliklarda) uçratiladi, ularning aksariyati şör. U.ning katta qismida surqönğir, botiqlar, şörxoklarda şörxok, taqirşörxok, qumliklarda qumli tuproqlar uçraydi. Ösimlik qoplami siyrak, asosan, şuvoq va şöralar ösadi. Bulardan taşqari, qirqböğin, kovrak, qora saksovul, biyurğun, tetir, sarsazan, iloq va b. bor. Bahorda efemer, efemeroidlar ösadi. Hayvonot dunyosi çölga xos bölib, jayran, sayğoq, böri, tulki, yumronqoziq, qoplon, Ustyurt qöyi, olaközan, hind asalxöri, qöşoyoq, qumsiçqon, turli ilonlar, quşlardan törğay, qora qarğa, xöjasavdogar, quzğun va b. yaşaydi. Haşarotlardan termit köp. Noyob va «qizil kitob»larga kiritilgan hayvon va ösimlik turlarini muhofaza qiliş va örganiş maqsadida Ustyurt qöriqxonasi (Qozoğiston hududida) taşkil etilgan.
U. hududi, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi. Bu yerda neft, gaz va yer osti suvlarining katta zaxiralari anikdangan.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСТЮРТ — Ўзбекистоннинг шим. ғарби (Қорақалпоғистон) ва Қозоғистон ҳудудларидаги плато. Шарқаа Орол денгизи ва Амударё дельтаси, ғарбда Манғишлоқ я.о. ва Қорабўғозгўл қўлтиғи, шим.да Каспийбўйи пасттекислиги оралиғида жойлашган. Майд. 200 минг км2. Ўртача бал. 150—250 м, энг баланд жойи (370 м) жан.ғарбида. У.нинг атрофи 60—150 м ли тик жарлик (чинк)лардан иборат. Чинклар ҳар хил чуқурликдаги жар ва сойлар б-н кесилган. У.нинг шим. чинклари шим. ғарбда Ўликқўлтиқ шўрлигидан бошланиб, шим.да Катта Бўрсиқ қумлигига бориб тақалади. Платонинг баланд шарқий чегараси Орол денгизининг аввалги қирғоғи ва Амударё дельтасидан, жан. чинклари Қорақум чўли ва Ўзбой ўзани, ғарбий чинклари эса Корабўғозгўл қўлтиғининг ғарбий соҳили, Қорниёриқ ботиғи, Қайдак шўрлиги орқали ўтади.
Плато ҳудуди геологик тузилиши жиҳатидан эпипалеозой плитасининг бир қисми ҳисобланиб, палеозой, мезозой ва кайнозой тог жинсларидан ташкил топган. Ер юзасига яқин кисми горизонтал ётган сармат оҳактошлари, гиллардан тузилган бўлиб, ораларида туз ва гипс қатламлари учрайди. У.да кенглик бўйлаб йўналган бир неча тектоник структуралар мавжуд. У.нинг шим. қисмида Шим. Устюрт кўтарилмаси, жан.да Устюрт букилмаси (унда Қўшбулоқ, Осмонтайматай, Сам ва б. шўрхоклар) жойлашган. Бу букилма шим. Устюрт кўтарилмасини Қассарма кўтарилмасидан ажратиб туради. Қассарма кўтарилмаси жанда Борсакелмас ботиғи бор. Ундан жан.да Марказий Устюрт кўтарилмаси, яна жан.рокда Асакаовдон чўкмаси жойлашган.
У. юзаси супасимон текислик бўлиб, унда бир қанча қирлар: Музбел, Қорабовур, Оқтумшуқ, Қуланди ва б., Борсакелмас, Қорашўр, Асакаовдон каби чўкма ва ботиклар мавжуд. Жан. қисмига Қоплонқир ва Сариқамиш ботиғи кириб борган. Унинг шим. қисмида Сам, Матайқум, Учтаған қумликлари ва бир қанча шўрхоклар (Қўшбулоқ, Осмонтайматай, Сам ва б.) ҳамда тақирлар мавжуд. Уда карст ва карстсуффозион рельеф шакллари (карст воронкалар, ботиклар, ғорлар) вужудга келган.
Иклими кескин континентал. Қиши Ўзбекистонда энг совуқ, ёзи жуда иссиқ, узоқ давом этади. Июль ойида ўртача тра 25°—28°, энг юқори тра 46°. Қишда У.нинг ғарбий қисми б-н шарқий қисми ўртасида тра фарқи катта: энг паст тра гарбда —20°, шарқида —40° гача пасаяди. Йиллик ёғин 112—121 мм, энг кўп ёғин (34%) баҳор ойларида тушади.
У.да доимий оқар сувлар йўқ. Баҳор ойларида ботиклар, шўрхоклар, тақирларда сув йиғилиб, вақтинчалик кўллар қосил бўлади, ёзда улар қуриб қолади. Фақат платонинг жан.даги Сариқамиш ботиғида ва баъзи бир ғорлар ичида доимий кўллар бор. Ер ости сувларига нисбатан бой. Ер ости сув қатламлари сармат ва палеозой ётқизикларида (20—50 м чуқурликларда) учратилади, уларнинг аксарияти шўр. У.нинг катта қисмида сурқўнғир, ботиқлар, шўрхокларда шўрхок, тақиршўрхок, қумликларда қумли тупроқлар учрайди. Ўсимлик қоплами сийрак, асосан, шувоқ ва шўралар ўсади. Булардан ташқари, қирқбўғин, коврак, қора саксовул, биюрғун, тетир, сарсазан, илоқ ва б. бор. Баҳорда эфемер, эфемероидлар ўсади. Ҳайвонот дунёси чўлга хос бўлиб, жайран, сайғоқ, бўри, тулки, юмронқозиқ, қоплон, Устюрт қўйи, олакўзан, ҳинд асалхўри, қўшоёқ, қумсичқон, турли илонлар, қушлардан тўрғай, қора қарға, хўжасавдогар, қузғун ва б. яшайди. Ҳашаротлардан термит кўп. Ноёб ва «қизил китоб»ларга киритилган ҳайвон ва ўсимлик турларини муҳофаза қилиш ва ўрганиш мақсадида Устюрт қўриқхонаси (Қозоғистон ҳудудида) ташкил этилган.
У. ҳудуди, асосан, яйлов сифатида фойдаланилади. Бу ерда нефть, газ ва ер ости сувларининг катта захиралари аникданган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.