Ustyurt
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ustyurt — Orol va Kaspiy dengizlari oraliğidagi keng plato va çöl. Uning bir qismi Özbekistonning şimoli-ğarbida (Qoraqalpoğiston Respublikasi), qolgan qismi Qozoğiston va Turkmaniston hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, maydoni 200 ming km², örtaça balandligi 150–250 metr, eng baland nuqtasi (370 m) janubi-ğarbiy qismda. Rusça Vikipediyaga köra, nomi turkiy «üst» — «yuqori tomon, ust qism» sözidan kelib çiqqan.1
Çegaralari va relyefi
13Plato şarqda Orol dengizi va Amudaryo deltasi, ğarbda Manğişloq yarim oroli va Qoraböğozgöl qöltiği, şimolda Kaspiyböyi pasttekisligi bilan öralgan. ÖzME'ga köra, Ustyurtning çekkalari 60–150 metr balandlikdagi tik jarliklar — çinklar bilan tugaydi; ular köplab soy va jarlar bilan kesilgan. Janubiy çinklar Qoraqum çöli va Özboy quruq özani böylab ötadi.
Plato yuzasi zinapoyasimon tekislikdan iborat. Unda Muzbel, Qorabovur, Oqtumşuq, Qulandi kabi qirlar hamda Borsakelmas, Qoraşör, Asakaovdon kabi çökmalar bor. Janubiy qismga Sariqamiş botiği kirib boradi. Şimolda Sam, Matayqum va Uçtağan qumliklari, köplab şörxok va taqirlar joylaşgan. Ohaktoşlar erişi natijasida karst voronkalari, botiqlar va ğorlar paydo bölgan.
Geologiyasi
13ÖzME'ga köra, Ustyurt epipaleozoy plitasining bir qismi bölib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy jinslaridan tuzilgan. Yuza qatlamlari gorizontal yotgan sarmat ohaktoşlari va gillardan iborat, ular orasida tuz va gips qatlamlari bor. Hududda kenglik böylab çözilgan bir neça tektonik tuzilma — Şimoliy Ustyurt kötarilmasi, Ustyurt bukilmasi, Qassarma va Markaziy Ustyurt kötarilmalari ajratiladi. Rusça Vikipediyaga köra, olimlar platoni ilk va örta kaynozoyda, taxminan 21 mln yil avval mavjud bölgan dengizning qurigan tubi deb hisoblaydi.
Iqlimi va suvlari
13Iqlimi keskin kontinental. ÖzME'ga köra, Ustyurtda qiş Özbekistondagi eng sovuq qiş hisoblanadi: ğarbda harorat −20° gaça, şarqda esa −40° gaça tuşadi. Yozi uzoq va jazirama, iyulda örtaça harorat 25–28°, eng yuqorisi 46°. Yillik yoğin 112–121 mm, uning qariyb uçdan bir qismi bahorga töğri keladi. Doimiy oqar suv yöq; bahorda botiq va taqirlarda vaqtinçalik köllar hosil bölib, yozda qurib qoladi. Doimiy köllar faqat Sariqamiş botiği va ayrim ğorlarda uçraydi. 20–50 metr çuqurlikda yer osti suvlari bor, biroq ularning aksariyati şör.
Tabiati
13Tuproqlari asosan sur-qönğir, botiqlarda şörxok, qumliklarda qumli. Ösimlik qoplami siyrak: şuvoq va şöralar ustunlik qiladi, qora saksovul, biyurğun, tetir, iloq ham uçraydi, bahorda efemerlar ösadi. Hayvonot dunyosiga jayran, sayğoq, böri, tulki, Ustyurt qöyi, asalxör va köplab sudralib yuruvçilar kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, yöqolib ketgan deb hisoblangan Ustyurt qöyi (muflon) 2018-yil kuzida Qozoğiston hududida dron yordamida qayta aniqlangan. Noyob turlarni asraş uçun 1984-yildan Ustyurt qöriqxonasi işlaydi, 2020-yilda Özbekiston hududida «Janubiy Ustyurt» milliy boği taşkil etilgan.
Tarixi va xöjaligi
13Rusça Vikipediyaga köra, platoda mezolit va neolit davriga oid Aydabol madaniyati, şuningdek 6–7-asrlarga oid Jetiasar-Kerder madaniyati izlari topilgan. ÖzME'ga köra, hudud asosan yaylov sifatida foydalaniladi, bu yerda neft, gaz va yer osti suvlarining katta zaxiralari aniqlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ustyurt // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3623 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAUstyurt. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3623
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3623
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Устюртru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.