Usuli savtiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194-b. — ziyouz.com
Usuli savtiya (arab. — tovuş usuli), tovuş usuli — xatsavod örgatiş usullaridan. Bu usulda sözning eng kiçik bölagi, ya'ni nutq tovuşlarini izçil idrok etiş (analitik tovuş usuli) va nutq tovuşlarini yozuv belgilari (harflar) orkali tiklaş asos qilib olinadi. Köp tillarda, jumladan, özbek tilida savod örgatiş analitiksintetik tovuş usuliga, ya'ni analitik va sintetik tovuş usullarini uzviy boğlab olib boriş tamoyiliga asoslanadi.
Analitik tovuş usulini dastlab fransuz pedagogi J.Jakoto (19-a.ning 30-y.larida), sintetik tovuş usulini nemis pedagogi G. Stefani (19-a. boşlarida) qöllagan. Analitiksintetik tovuş usulining eng maqbul variantini Rossiyada K.D. Uşinskiy, Ğarbiy Yevropada F. Disterveg, K. Fogel va b. yaratgan.
Tovuş usuli Örta Osiyodagi mahalliy maktablarda, jumladan, özbek maktablarida 19-a.ning oxiri — 20-a. boşlarida paydo bölgan. Uning tarqalişida ölkadagi rustuzem maktablari va tatar muallimlari oçgan maktablar asosiy manba bölgan. Şu maktablar ta'sirida ilğor mahalliy ziyolilar, jadidlar maktabxonalardagi ta'lim usuli (usuli hijoya)da savod urgatiş qiyinligini anglab, özlari oçgan maktablarida U.s.da dare bera boşladilar. 1902 y. S. Saidazizov sintetik tovuş usulida «Ustodi avval» özbekça dareligini tuzgan. Bu darelik uzoq yillar yangi usuldagi bir neçta maktablarda asosiy alifbe kitobi sifatida öqitilib kelingan. Musulmon ukituvçilarning Toşkentda bölib ötgan 1qurultoyi (1918 y. avg.) barça özbek maktablarida tovuş usulida dare beriş haqida qaror qabul qildi. Davr ötişi b-n bu usul ped. va psixologiya ma'lumotlari asosida takomillaşib borgan.
Yöldoş Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСУЛИ САВТИЯ (араб. — товуш усули), товуш усули — хатсавод ўргатиш усулларидан. Бу усулда сўзнинг энг кичик бўлаги, яъни нутқ товушларини изчил идрок этиш (аналитик товуш усули) ва нутқ товушларини ёзув белгилари (ҳарфлар) opкали тиклаш асос қилиб олинади. Кўп тилларда, жумладан, ўзбек тилида савод ўргатиш аналитиксинтетик товуш усулига, яъни аналитик ва синтетик товуш усулларини узвий боғлаб олиб бориш тамойилига асосланади.
Аналитик товуш усулини дастлаб француз педагоги Ж.Жакото (19-а.нинг 30-й.ларида), синтетик товуш усулини немис педагоги Г. Стефани (19-а. бошларида) қўллаган. Аналитиксинтетик товуш усулининг энг мақбул вариантини Россияда К.Д. Ушинский, Ғарбий Европада Ф. Дистервег, К. Фогель ва б. яратган.
Товуш усули Ўрта Осиёдаги маҳаллий мактабларда, жумладан, ўзбек мактабларида 19-а.нинг охири — 20-а. бошларида пайдо бўлган. Унинг тарқалишида ўлкадаги рустузем мактаблари ва татар муаллимлари очган мактаблар асосий манба бўлган. Шу мактаблар таъсирида илғор маҳаллий зиёлилар, жадидлар мактабхоналардаги таълим усули (усули ҳижоя)да савод ургатиш қийинлигини англаб, ўзлари очган мактабларида У.с.да даре бера бошладилар. 1902 й. С. Саидазизов синтетик товуш усулида «Устоди аввал» ўзбекча дарелигини тузган. Бу дарелик узоқ йиллар янги усулдаги бир нечта мактабларда асосий алифбе китоби сифатида ўқитилиб келинган. Мусулмон укитувчиларнинг Тошкентда бўлиб ўтган 1қурултойи (1918 й. авг.) барча ўзбек мактабларида товуш усулида даре бериш ҳақида қарор қабул қилди. Давр ўтиши б-н бу усул пед. ва психология маълумотлари асосида такомиллашиб борган.
Йўлдош Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.