Usuli savtiya

Usuli savtiya (arabça — «tovuş usuli»), tovuş usuli — savod örgatiş usullaridan biri. ÖzME'ga köra, bu usulda sözning eng kiçik bölagi — nutq tovuşlari asos qilib olinadi: öquvçi avval sözdagi tovuşlarni birin-ketin ajratib idrok qiladi (analitik tovuş usuli), söngra ularni harflar yordamida qayta tiklaydi (sintetik tovuş usuli). Köp tillarda, jumladan, özbek tilida ham savod örgatiş ana şu ikki yölni uzviy birlaştirgan analitik-sintetik tovuş usuliga tayanadi.12

ÖzME'ga köra, sintetik tovuş usulini XIX asr boşida nemis pedagogi G. Stefani, analitik tovuş usulini esa XIX asrning 30-yillarida fransuz pedagogi Jan-Jozef Jakoto amalda qöllagan. Ikkala yondaşuvni birlaştirgan analitik-sintetik usulning eng muvaffaqiyatli şaklini Rossiyada Konstantin Uşinskiy, Ğarbiy Yevropada Fridrix Disterveg, K. Fogel va boşqa pedagoglar işlab çiqqan.

Örta Osiyo maktablarida, xususan, özbek maktablarida tovuş usuli XIX asr oxiri — XX asr boşlarida paydo bölgan. An'anaviy maktablarda savod hijo usulida, ya'ni harflar va böğinlarni yodlaş orqali örgatilgan. ÖzME'ga köra, yangi usulning yoyilişida ölkadagi rus-tuzem maktablari va tatar muallimlari oçgan maktablar asosiy manba bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Turkistonda rus-tuzem maktablari 1884-yildan oçila boşlagan, xuddi şu yili Qrimda Ismoil Gasprinskiy birinçi «yangi usul» maktabini taşkil etgan. Jadidlar an'anaviy ta'lim bitiruvçilarni zamonaviy hayotga tayyorlay olmaydi deb hisoblagan va bolalarni tovuş usulida öqitişni yangi usul maktablarining eng muhim talablaridan biri sifatida ilgari surgan; buning uçun ular öz darslik va alifbelarini yozgan. Bu ğoyalarni Turkistonga olib kelganlar orasida Mahmudxöja Behbudiy ham bor edi.

ÖzME'ga köra, 1902-yilda S. Saidazizov sintetik tovuş usulida «Ustodi avval» nomli özbekça alifbe darsligini yaratgan. U uzoq yillar yangi usul maktablarining bir qançasida asosiy savod kitobi sifatida öqitilgan. 1918-yil avgustida Toşkentda bölib ötgan musulmon öqituvçilarining birinçi qurultoyi barça özbek maktablarida savodni tovuş usulida örgatiş haqida qaror qabul qilgan.

Vaqt ötişi bilan usuli savtiya pedagogika va psixologiya fanlari yutuqlari asosida takomillaşib borgan va hozirgi boşlanğiç ta'limda savod örgatişning asosiy usuliga aylangan. Bu usulda bola harflarni alohida yodlamaydi, balki söz tarkibidagi tovuşlarni eşitib ajratişni örganadi. Inglizça Vikipediyaga köra, jadidlar ham aynan şu sababli tovuş usulini kişilarni amaliy savodxon qilişda hijo usulidan samaraliroq deb bilgan.