Uyğoniş davri
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–50-b. — ziyouz.com
Uyğoniş davri UYĞONIŞ DAVRI, Renessans — Markaziy Osiyo, Eron, Xitoy (912 va 15-a. lar), Ğarbiy Yevropada yuz bergan alohida madaniy va tafakkuriy taraqqiyot davri. «Renessans» atamasi dastlab Italiyadagi madaniyma'naviy yuksaliş (14—16-a. lar)ga nisbatan qöllanilgan, uni örta asrçilik turğunligidan yangi davrga ötiş bosqiçi deb baholaganlar. Renessansning asosiy alomatlari: tafakkurda va ilmu ijodda dogmatizm, jaholat va mutaassiblikni yorib ötib, insonni uluğlaş (q. Gumanizm), uning iste'dodi, aqliyfikriy imkoniyatlarini yuzaga çiqariş; antik davr (yunonrum) madaniyatiga qaytib, uni tiklaş, boyitiş; çerkov sxolastikasidan qutulib, adabiyot va san'atda dunyoviy gözallik, hayot taronalarini qizğin kuylaş; inson erki, qurfikrlilik uçun kuraşiş. Buning natijasi ölaroq, ijodiy qudrat va tafakkur kuçini namoyiş etadigan uluğvor badiiy asarlar, salobatli binolar yaratildi, ilmfan rivojlandi. Italiyada şoir Petrarka va Dante, rassom Jotto, adib va mutafakkirlar Bokkaçço, Ariosto, Tasso, Byome Renessans ğoyalarining jarçilari bölib maydonga çiqsilar. Keyinçalik Mikelanjelo, Rafael, Şekspir, Servantes Yevropaning turli mamlakatlarida buni davom ettirdilar.
Ammo Renessans, ya'ni Uyğoniş faqat Yevropa hodisasi emas. Dunyo madaniyatini yaxlit olib örgangan olimlarning işlari şuni körsatdiki, Osiyo markazida joylaşgan Movarounnaxr, Xuroson va Eronda Italiyaga qaraganda bir neça asr oldin (9— 12-a.lar) ulkan madaniy kötariliş yuz bergan, ilmfan, falsafa, adabiyot kuçli rivojlanib, ilğor insonparvarlik ğoyalari jamiyat fikrini band etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. Bu davr dunyo ilmida «Musulmon Renessansi» (A. Mets) yoki «Şarq Uyğonişi» (N. I. Konrad) nomi b-n atalib kelinmoqsa. Şarq U.d.da Yevropa U.d.ning asosiy belgilari mujassam: jöşqin ijodiy faoliyat, ulkan bunyodkorlik işlarining amalga oşirilgani, aqlni hayratga soluvçi bemisl asarlarning yaratilgani şundan dalolat beradi. Şarq U.d. ham uluğ allomalar, qomusiy bilim sohiblari, maşhur mutafakkirlarni yetiştirdi. Aniq fanlar sohasida Muhammad Xorazmip, Abu Bakr Roziy, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad alFarğonip, Umar Xayyom, Mirzo Uluğbek jahonşumul kaşfiyotlar qildilar. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Ruşd, Muhammad Ğazoliy, Nasafiy Aziziddinlarning falsafiy asarlari tafakkur xazinasini boyitdi, olam, odam va jamiyat yaxlitlikda tadqiq etilib, yangi qonuniyatlar oçildi, aqliy bilim ufqlari kengaydi, fozil jamiyat va komil inson nazariyasi çuqur işlab çiqiddi. Şe'riyatda Abu Abdullo Rudakiy, Abulalo alMaarriy, Abulqosim Firdavsiy, Jaloliddin Rumiy, Hofiz Şeroziy, Nizomiy Ganjavip, Abdurahmon Jomiy va Alişer Navoiy kabi daho ijodkorlar yetişib, ölmas asarlar yaratdilar, işqmuhabbat, qahramonlik, ozodlik va ezgulikni kuyladilar. Miniatyura rassomçiligida bir neça maktablar şakllandi, bunda Kamoliddin Behzod rasmlari yangi ijodiy yönalişga asos soldi. U.d. ning yana bir belgisi xalq ruhini ifodalaydigan «Ming bir keça», «Kalila va Dimna», «Qirq vazir», «Tötinoma», «Sindbodnoma», «Jome'ul hikoyot» kabi qiziqarli sarguzaştlarga töla, şavqu zavq qözğatadigan asarlarning köpaygani, ikkinçi tomondan «Xamsa»larda bölganiday, insoniy ideallarni mujassam etgan hikmat va falsafaga boy umumbaşariy ğoyalarning tasvirlanişidir.
Eron va Markaziy Osiyo xalqlari bir neça ming yillik sivilizatsiya tarixiga ega. Zotan, qadimiyati, qad. davlatçiligi bölmagan xalqda U.d. ham bölmaydi. Markaziy Osiyoda 9—13a. larda öz xalqining qadimiyatiga qaytiş, Avesto falsafasini Qur'on ma'rifati b-n uyğunlaştirib, qayta tiklaşga intiliş tasavvuf ta'limoti, «işroq» falsafasida namoyon bölgan. Şu asosda turli nazariyalar, ta'limotlar yuzaga kelib, fikriy xilmaxillik rivojlandi. Tasavvufiyorifona ta'limotning qaror topişi, tariqatlar ham, aslida, hurfikrlik va inson kamolotiga bölgan işonçning nişonasi edi. U.d. vakillari dinga emas, balki dinni sxolastika va jaholat manbaiga aylantirgan kişilarga qarşi kuraşganlar.
Tafakkurdagi ikki: akliy (ratsionalizm) va vajdiy (irratsionalizm) yönaliş namoyandalari zohiran özaro kelişmay kelgan bölsalarda, amalda Yevropa U.d.da bölganidek, inson ongini bedor etiş, uni aqidaparastlik (taqlidçilik) ğuboridan tozalaşda hamkorlik qildilar. Şu bois hurfikrli mutafakkirlar orasida ratsionalist olimlar b-n birga, orif sufiylar ham bor edi.
Şarq U.d. vakillari öz xalklarining ked. madaniyat b-n birga, yunon vahind xalklari merosidan ham foqdalanişgan. Yunon olimlarining asarlari 8—9-a.larda arab tiliga tarjima qşşndi, şarxlandi. Aflotun, Arastuni Şarq faylasuflari ham öz ustozlari deb hisoblaşgan, Plotin qaraşlari Ibn alArabiyga ta'sir etib, «vahdatul vujud» falsafasiga turtki berdi. Biroqyunonlar köp fikrlarni qad. osiyoliklardan olganlar. Bu tarix qonuniyati; Abu Rayhon Beruniyning «Kitob attafhim li avoil sinoat attanjim» asari qölyozmasi (13a).yuksalişga şaylangan xalq öz madaniyati va özigaça yaratilgan başariy yutuqlarni özlaştirib, yana yuksaklikka kötariladi.
Şarq U.d. keng kölamli: ta'lim va tahlil, madrasamaorif rivojlangan, ulkan kutubxonalarda yuz minglab jild kitoblar yiğilgan, «xazinat ulhikma», «dor ululum»larda tolibi ilmlar, ustozşogirdlar suhbati bardavom edi, olimning obröe'tibori yuksak qadrlandi. Şarq U.d. yutuqlari Ğarbiy Yevropadagi U.d.ga bevosita ta'sir etgan. Çunki 12—14-a.larda musulmon olami b-n Yevropa davlatlari orasida aloqa kuçaygan edi. Ayniqsa, tutaş çegara mamlakatlari: Qurdoba (Ispaniya), Kavkaz, Bolqon ya.o. da bu jarayon kuçli bölgan. Yevropaliklar Şarq olimlarining asarlarini lotin, ispan, yahudiy tillariga qilingan tarjimalar orqali yoxud bevosita arab tilida öqib örganganlar. Ibn Sinoning «Tib qonunlari», «AşŞifo», Forobiyning «Ilmlar tasnifi», Ahmad Farğoniyning «Samo harakatlari va yulduzlar ilmining jami kitobi», Muxammad Muso Xorazmiyning «Aljabr val muqobila», Ibn Ruşd, Abu Bakr Roziy asarlari tarjima qilinib, keyinçalik naşr etilgan. Algebra, algoritm fanlari Xorazmiy asarlari tufayli şakllangan. «Tib krnunlari» 7 asr mobaynida Yevropa untlarida tibbiyot darsligi sifatida xizmat qildi. Ibn Sino şogirdi Ibn Ruşd goyalari Italiya, Fransiya hurfikrligini boşlab bergan. Ibn Sino — Avitsenna, Ibn Ruşd — Averroes, Ahmad Farğoniy — Al Frageni, Abu Bakr Roziy — Al Ramzats, Abu Ma'şar Balxiy — Albumazar degan lotinça nomlar ostida maşhur bölgan. «Öşa paytda (13—16-a.) jaholat çangalidagi Yevropaning köpgina qismida musulmonlar ilm çaroğini yoqdilar...; ispanlar yozuvi ham, şimoliy oramiy yozuvi ham Osiyodan olingan; şim., ğarbiy va şarqiy Yevropa madaniyati yunon — rumo — arab uruğidan unib çiqqandir» (G.Gerder). Platon, Aristotel asarlari ham Yevropaga dastlab arabça tarjima va talqinlar orqali kirib borgan. «Şarkliklar Ğarbni Aristotel falsafasi b-n yoritdilar» (Gegel).
Aniq fanlar va ularni örganiş usullarini, dehqonçilik va çorvaçilik ilmlari, dengizda suziş, qarbiy texnikani Yevropa şarqdan olib rivojlantirdi. «Matematika, kimyo, tibbiyot sohasida musulmonlarning xizmati buyuk... bu fanlarda musulmonlar Yevropaning muallimlari bölib qoldilar» (G. Gerder). Yevropa U.d. adiblari Dante, Petrarka, Bokkaço Şarq ilmfani, adabiy asarlaridan ilhomlanganlar. Dante «Bazm», «Ilohiy komediya» asarlarida Ibn Sino va Ibn Ruşdni öz ustozlari qatorida ehtirom b-n tilga oladi. Axmad Farğoniy asarlaridan foydalanganini qayd etadi. K. Marloning «Buyuk Temur» dramasida Amir Temur jasur, xaloskor inson sifatida tasvirlangan.
Musiqada ham U.d. jarayoniga xos yuksaliş dastlab Şarkda yuz berdi. Markaziy Osiyo xalqlarining qad. an'analari arab, hind va fors musiqiy meros asarlari, çolğulari b-n özaro ta'sir jarayonlari natijasida yanada boyib qaytadan jonlandi. Zero, Forobiy va uning izdoşi Ibn Sino musikaning nazariy, falsafiy va estetik masalalarini atrofliça tadqiq etib, umumşarqiy ta'limotni yaratişgan. Xususan, Yaqin va Örta Şarq xalklari musiqa amaliyotiga tayangan holda, kuy va usullar, qöllaniladigan sozlar, muayyan şakl va janrlar doirasida muştaraklik mavjudligini isbotlaşgan. Forobiyning «Kitob ul musiqa alkabir» («Musiqaga doyr katta kitob») va, ayniqsa, Ibn Sinoning «Javome' ilm ulmusiqi» («Musiqaga oid ilmlar töplami») kabi asarlarida yunon olimlari (Pifagor, Aristoksen va b.)ning qaraşlari boyitilib, tovuşlar balandpastligi munosabatlari matematik uslubda ifodalangan. Şuningdek, sof tovuşqator tizimi, undan örin olgan budlarning muloyimat va munofirat tasnifoti, iyqo nazariyasi ilk bor asoslab berilgan. 12—13a.larda ijodiy va aqliy kuçlar rivojini namoyiş etgan Ön ikki maqom tizimi yuzaga keldi. Amir Temur (14 a.) va Temuriylar (15—16-a. lar) musiqaning barça jabhalarida yangi U.d. yuzaga kelişini ta'minlab berişdi. Turli mamlakatlardan Samarqand, Buxoro kabi markazlarga keltirilgan san'atkorlar — bastakorlik, musiqa ijroçiligi va musiqaşunoslik jadal rivojlanişiga hissa köşişgan. Mazkur sohalarda nainki muayyan kasb egalari, balki özga badiiy ijod sohiblari, xususan, Mirzo Uluğbek, Jomiy, Navoiy, Husayn Boyqaro, Zahiriddin Boburlar ham nom çiqarişgan. Bu davrda mahalliy maqom ijodiyoti va ijroçiligi yuksaldi, oğzaki an'anadagi musiqaning boşqa rivojlangan şakllari (doston, aşula, çolğu kuy va b.) keng örin egallab, özlarining yuqori pallalariga kötarildi. Ayni şu jarayon keyinçalik Buxoro Şaşmakrmi, Xorazm maqomlari va Farğona — Toşkent makom yöllari, katta aşulalar şakllanişiga olib keldi.
Yevropa musikasida U.d. tamoyillari dastlab 14-a.da taşkil topgan ilğor yönaliş — «Are nova» namoyandalari (ayniqsa, Italiyadagi vakillari — F. Landino va b.) ijodida öz ifodasini topdi. Ular dunyoviy mazmundagi ilk professional vokal musiqa şakllari (ballada, madrigal, kaçça va b.)ni ijod qilişdi, şe'riy matnlar mazmuniga alohida ahamiyat berib ifodali, erkin tuzilişdagi kuylar yaratişdi. U.d. çolğu musiqaning dastlabki mustaqil şakl va janrlari (riçerkar, prelyudiya, fantaziya, tokkata) yuzaga keldi, ayniqsa lyutnya, klavesin va klavikord musiqasi keng rivoj topdi. Ijodkorlar va musiqa nazariyotçilarining antik davr badiiy merosiga qiziqişi tufayli yangi janrlar (mas, yunon tragediyasini «tiklaş» jarayonida — opera), köp ovozli musiqada polifoniyankng qat'iy uslubi, keyinçalik gomofoniya uslubi k,aror topdi. Diniy musiqa janrlari (messa, motet) isloh qilindi, notalar çop etilişi joriy etildi, jonli musiqa amaliyotini umumlaştiruvçi musiqa nazariyasi (Tinktoris, J. Sarlino) rivoj topdi. Aynan şu davrda muayyan xalklarda yangi milliy va mahalliy kompozitorlik maktablari paydo böldi: niderland (Dyufai, Y. Okegem, J. Depre), fransuz (K. Janeken va b.), nemis (G. Fink va b.), ingliz (Dansteybl, U. Byord va b.), ispan (K.de Morales va b.), Rim (Palestrina), Venetsiya (A. va J. Gabriyeli) va b. U.d.ning pirovardida Yevropa kompozitorlik ijodiyotida Şarq mavzu va obrazlariga qiziqiş kuçayib, ingliz G. Pereyem va fransuz J. Ramo umumşarqona ekzotikani ifodalaşgan. Bular an'anasi keyinçalik Sohibqiron Amir Temurni boş qahramon sifatida gavdalantirgan Italiya (A. va D. Skarlattilar, A. Vivaldi va b.), Germaniya (G. Gendel, G. Teleman va b.) mualliflarining operalarida teranlaşgan.
U.d.da teatr san'ati xayot közgusi hisoblanib, köpqirrali inson xarakteri, real voqelik ziddiyatlarini aks ettirişga alohida ahamiyat berdi. Bu davr teatr namoyandalari antik drama tajribalaridan foydalanib xalq tomoşa san'ati an'analarini rivojlantirdilar, kundalik hayot zavqşavqini idrok qilişga da'vat etilgan dunyoviy sahna asarlarini yaratişga harakat qildilar (L. Ariosto, A. Politsiano, N. Makiavelli va b.). Ispaniyada U.d.dagi teatr rivoji M. Servantes va Lope de Vega, Angliyada U. Şekspir ijodi b-n boğliqdir. U.d.da teatr san'ati professional omillari kuçaydi, dramaturgiya va aktyorlik san'ati nazariyasi qaror topdi, ilk teatr binolari qurildi.
U.d. me'morligi qad. an'analarni özlaştirib, uni yangi mazmun b-n boyitdi, yangi me'moriy qurilmalar vujudga keldi, köp qavatli uylar, yangi qiyofadagi jamoat binolari qad kötardi. Binoni taşqi va içki tomonlarini bezaş, kenglikni taşkil etiş borasida xam muayyan yutuqlarga erişildi. Bu özgarişlar Italiyaning Florensiya, Piza, Siyena, Genuya, Milan, ayniqsa, Venetsiya ş.larida juda sezilarli böldi. Ulkan binolar, ğoyat katta gumbazli va bir neçta ustunli saroy va ibodatxonalar qurildi, ayniqsa, florensiyalik me'morlar antik me'morlik an'analari va order tizimidan unumli foydalandi. Bu an'analarni örta asr Italiya me'morlik texnikasi yutuqlari, mahalliy quriliş xom aşyolari va konstruksiyalari b-n uyğunlaştirib, renessans me'morligi uslubini yaratdilar. Devor sathi tekisligining yaxlitligiga e'tibor kuçaydi, me'morlik mujassamotining çizikli ritmi va mutanosibligiga, xonaning kengligiga, uning yaxlit va körkamligiga ahamiyat berila boşlandi; turar joy va ibodatxonalar qurilişi ham yangilandi. Şaharning ijtimoiy ma'muriy markazi tarhi va tuzilişi b-n boğliq bölgan yangi tipi paydo böldi. Florensiyada şakllangan yuksak U.d.ning mumtoz uslubi Rimaa, keyinroq Venetsiyada monumental yodgorliklar (monumental san'at) yaratilişiga sabab böldi. Yirik me'moriy ansambllar vujudga keldi, «ideal» şaharlarning loyihalari yaratildi.
Italiya me'morligida paydo bölgan yangi an'analar U.d.ning buyuk me'morlari işlarida uz aksini topdi. Jumladan, Filippo Brunelleski katta gumbazli bino quriş muammosini hal qildi (diametri 42 m bölgan 8 qirrali gumbazli SantaMariya del Fore sobori), L. Alberti özi yaratgan yangi me'moriy kompozitsiyalarini ilmiy nazariy bayon qilgan «Me'morlik töğrisida 10 kitob» asari b-n nazariyotçi olim sifatida namoyon böldi. Şu tarzda yuksak U.d. me'morligi uslubiga zamin yaratildi. Yuksak U.d. ning asosiy tamoyillari Rimda şakllandi va rivojlandi, davrning insonparvarlik ğoyalari uluğvor va haşamatli me'moriy kompozitsiyalarda öz ifodasini topdi. Amaliyotda antik me'moriy orderlar erkin va ijodiy işlatila boşlandi, me'moriy uslublar birlaştirilib yagona milliy me'morlik uslubi şakllandi. D. Bramante, Rafael, Mikelanjelo va b. murakkab me'moriy majmualarida yuksak mahorat, boy ilm va nazariy fikr, ötkir tafakkurni namoyon qildilar, badiiy yeçimining gözalligi, nisbat va şakllar öyinining boyligi, kompozitsiya yeçimining rang-barangligi insonga zavq bağişlaydigan me'moriy makonni yaratdilar.
Sönggi U.d.da yirik me'moriy inşootlar örnini xususiy buyurtmalar kengroq egalladi. Villa, palatsso qurilişi sohasida közga körinarli işlar qilindi. Boğpark me'morlik uslubi (boğ tuziş san'ati) şakllandi. Pastbalandlikka ega bölgan maydonda boğ yaratiş muhim ahamiyat kasb etdi: pastbalandliklar birbiri b-n murakkab zinalar orqali boğlandi, tepalik va qiyaliklar turli bezak qurilmalar (ğor, suv kaskadlari, favvora, haykallar) hamda manzarali ösimliklar b-n bezatildi. Asosiy yöl, qolgan yölka va zinalar darvozaga yönaltirilgan bölib, kompozitsiyaning tugal bölişini ta'minlagan. Me'moriy nazariy masalalarga e'tibor ortdi. Bunyod etilayotgan binolarni ilmiy asoslaşga intiliş kuçayib, bir neçta ilmiy asarlar yaratildi. 16-a. örtalaridan Italiyada maxsus öquv yurtlari, akademiyalar tuzildi va ularda me'morlikka oid ta'lim berilişi muhim voqea böldi. Bu esa Yevropa me'morligining keyingi taraqqiyotiga ta'sir körsatdi, me'moriy klassitsizm tamoyillarining şakllanişida muhim rol öynadi.
U.d. Italiyadan taşqarida (şartli ravişda «şimoliy» deb nomlangan) 15-a.da rivojlandi. Gotika an'analarini ijodiy anglagan ustalar ayrim hodisalarni amaliy yöl b-n özlaştirib bordilar. Niderlandiya va Germaniyada U.d. me'morligi sönggi gotikaning taraqqiy etgan davriga tögri keldi (Antverpendagi ratuşa, 1561—65, me'mori K. Floris; Germaniyaning Geydelbergidagi saroy, 1556—59). 16-a. örtalarida Fransiyada antik davrga hamda Italiya U.d. me'morligiga asoslangan öziga xos me'moriy uslub şakllandi (Şambor qasri, 1519—40, me'mori T. va D. Surdo, P. Nevo va b.). Ispaniya, Çexiya, Polşa, Vengriya U.d. me'morligi öziga xos milliy xususiyatlarga ega bölgan (Pragadagi Belveder yozgi saroyi, 1535— 63, me'mori J. Spatsio va b.).
U.d.ning buyuk ğoyalari, ayniqsa, tasviriy san'atda yorqin ifodalandi; hayotga muhabbat, insonga, uning irodasi va aqliga katta işonç bildirildi. Antik davr merosini ijodiy özlaştirgan italyan rassomlari zamonasining ilmfan yutuklariga tayanib inson va uni örab turgan muhitni haqqoniy aks ettirişga urindilar. Ular san'atni perspektiva, proporsiya, nursoya, ritm, rangşunoslik, hajm, rakurs va h.k. hamda odam tanasi tuzilişi haqidagi aniq bilimlar b-n boyitdilar, ikonadan kartinaga ötildi, haykaltaroşlik mustaqil janrga aylandi, freska san'ati kjsaldi. Yangi davrning ilk xususiyatlari 13—14-a.lar rassomlar (rassom Jotto, haykaltaroş N. Pizano) ijodida kuzatildi, 15-a. boşlarida yangi badiiy dunyoqaraş rassom Mazaçço, haykaltaroş Donatello ijodida yorqin namoyon böldi. Yuksak U.d. Italiya san'atida nisbatan qisqa davrni öz içiga oladi, lekin mazmunan juda ulug bölib, Italiya san'atining «oltin asri» hisoblanadi. Bu davr Leonardo da Vinçining psixologik ta'sirçan asarlarida, uyğunlikda işlangan Rafael polotnolarida, kuraş ruhi b-n yöğrilgan Mikelanjelo rangtasvir va haykaltaroşlik asarlarida, Jorjone, Titsianning koloritga boy hayotbaxş kartinalarida va b.da namoyon böldi. 16-a.ning 2çoragidan boşlangan Italiyadagi iqtisodiy va madaniy inqiroz gumanistik goyalarning barbod bölişi va sönişini boşlab berdi. U.d.ning dunyoviy, hayotbaxş san'ati va madaniyati örnini tuşkun ğoyalarni ilgari suruvçi taşqi jihatdan yaltiroq, lekin hayotdan, uning muammolaridan uzoq bölgan san'at (manyerizm) egallay boşladi va keng yoyildi.
U.d. Italiyadan taşqarida Ğarbiy va Markaziy Yevropada 15-a.dan boşlab notekis rivojlandi, individual inson obrazi va uning muhitiga bölgan katta qiziqiş diqqatga sazovor. 15-a. niderland rassomlari Ya. Van Epk va X. van der Gus, keyinçalik boşqa rassomlar oddiy odamlarni tasvirlaşga katta e'tibor berdi. 16-a. 2yarmi rassomlari (P. Breygel Katta) ijodida demokratik an'analar yorqin namoyon böldi. Germaniyada keskin siyosiy va ğoyaviy kuraşlar davrida ötkir ijtimoiy xususiyatga ega bulgan grafika va rangtasvir keng tarqaldi (A. Dyurer, X. Xolbeyn Kiçkina va b.). Fransiyada öta uygunlaşgan dunyoviy mazmundagi U.d. rivojlandi, psixologik portretlar va monumental bezak haykaltaroşligi tarqaldi (rassom F. Klue, J. Fuke, haykaltaroş J. Gujon, J. Pilon va b.). U.d.ga xos xususiyatlar Ispaniya, Çexiya, Polşa va b. mamlakatlarda ham namoyon böldi. U.d. Yevropa mamlakatlarining madaniy va ğoyaviy hayotida katta ijobiy rol öynadi, bu davrda jahon madaniyatining eng nodir va bebaho asarlari yaratildi. Şarqda ham, Ğarbda ham U.d. insoniyat taraqqiyotining benazir davridir. U.d.ning köp ğoyalarini 18-a. ma'rifatparvarlik vakillari meros qilib oldi. U.d. ijodkorlarining ilmiy va adabiy asarlari hozirda ham ma'naviyatimiz yuksalişiga xizmat qilib kelmoqda.
Ad.: Mets A., Musulmanskiy renessans, M., 1966; Xayrullayev M ., Uygonişdavri va Şarq mutafakkiri, T., 1971; Hay itmetov A., Şarq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan [10—15- a.lar], T., 1970; Konrad N . I ., Zapad i vostok, M., 1992; Sulaymonova F., Şarqu Ğarb, T., 1997; Komilov N., Tafakkur karvonlari, T., 1999; Yevdokimov Yu., Simakova N., Muzika epoxi Vozrojdeniya M., 1982; Vseobşaya istoriya arxitekturi, t. 5, M., 1967; Şramkova G., Iskusstvo Vozrojdeniya, M., 1977; Ğafurbekov A., Amir Temur obrazi talqinlari: haqiqat va badiyat // Amir Temur: şaxsning zamondoşlari tomonidan baholanişi, T., 1997.
Q.: Gumanizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЙҒОНИШ ДАВРИ, Ренессанс — Марказий Осиё, Эрон, Хитой (912 ва 15-а. лар), Ғарбий Европада юз берган алоҳида маданий ва тафаккурий тараққиёт даври. «Ренессанс» атамаси дастлаб Италиядаги маданиймаънавий юксалиш (14—16-а. лар)га нисбатан қўлланилган, уни ўрта асрчилик турғунлигидан янги даврга ўтиш босқичи деб баҳолаганлар. Ренессанснинг асосий аломатлари: тафаккурда ва илму ижодда догматизм, жаҳолат ва мутаассибликни ёриб ўтиб, инсонни улуғлаш (қ. Гуманизм), унинг истеъдоди, ақлийфикрий имкониятларини юзага чиқариш; антик давр (юнонрум) маданиятига қайтиб, уни тиклаш, бойитиш; черков схоластикасидан қутулиб, адабиёт ва санъатда дунёвий гўзаллик, ҳаёт тароналарини қизғин куйлаш; инсон эрки, қурфикрлилик учун курашиш. Бунинг натижаси ўлароқ, ижодий қудрат ва тафаккур кучини намойиш этадиган улуғвор бадиий асарлар, салобатли бинолар яратилди, илмфан ривожланди. Италияда шоир Петрарка ва Данте, рассом Жотто, адиб ва мутафаккирлар Боккаччо, Ариосто, Тассо, Бёме Ренессанс ғояларининг жарчилари бўлиб майдонга чиқцилар. Кейинчалик Микеланжело, Рафаэль, Шекспир, Сервантес Европанинг турли мамлакатларида буни давом эттирдилар.
Аммо Ренессанс, яъни Уйғониш фақат Европа ҳодисаси эмас. Дунё маданиятини яхлит олиб ўрганган олимларнинг ишлари шуни кўрсатдики, Осиё марказида жойлашган Мовароуннахр, Хуросон ва Эронда Италияга қараганда бир неча аср олдин (9— 12-а.лар) улкан маданий кўтарилиш юз берган, илмфан, фалсафа, адабиёт кучли ривожланиб, илғор инсонпарварлик ғоялари жамият фикрини банд этган, ақлий ва ижодий фаоллик гуркираган. Бу давр дунё илмида «Мусулмон Ренессанси» (А. Мец) ёки «Шарқ Уйғониши» (Н. И. Конрад) номи б-н аталиб келинмоқца. Шарқ У.д.да Европа У.д.нинг асосий белгилари мужассам: жўшқин ижодий фаолият, улкан бунёдкорлик ишларининг амалга оширилгани, ақлни ҳайратга солувчи бемисл асарларнинг яратилгани шундан далолат беради. Шарқ У.д. ҳам улуғ алломалар, қомусий билим соҳиблари, машҳур мутафаккирларни етиштирди. Аниқ фанлар соҳасида Муҳаммад Хоразмип, Абу Бакр Розий, Абу Райҳон Беруний, Аҳмад алФарғонип, Умар Хайём, Мирзо Улуғбек жаҳоншумул кашфиётлар қилдилар. Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино, Ибн Рушд, Муҳаммад Ғазолий, Насафий Азизиддинларнинг фалсафий асарлари тафаккур хазинасини бойитди, олам, одам ва жамият яхлитликда тадқиқ этилиб, янги қонуниятлар очилди, ақлий билим уфқлари кенгайди, фозил жамият ва комил инсон назарияси чуқур ишлаб чиқидди. Шеъриятда Абу Абдулло Рудакий, Абулало алМааррий, Абулқосим Фирдавсий, Жалолиддин Румий, Ҳофиз Шерозий, Низомий Ганжавип, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоий каби даҳо ижодкорлар етишиб, ўлмас асарлар яратдилар, ишқмуҳаббат, қаҳрамонлик, озодлик ва эзгуликни куйладилар. Миниатюра рассомчилигида бир неча мактаблар шаклланди, бунда Камолиддин Беҳзод расмлари янги ижодий йўналишга асос солди. У.д. нинг яна бир белгиси халқ руҳини ифодалайдиган «Минг бир кеча», «Калила ва Димна», «Қирқ вазир», «Тўтинома», «Синдбоднома», «Жомеъул ҳикоёт» каби қизиқарли саргузаштларга тўла, шавқу завқ қўзғатадиган асарларнинг кўпайгани, иккинчи томондан «Хамса»ларда бўлганидай, инсоний идеалларни мужассам этган ҳикмат ва фалсафага бой умумбашарий ғояларнинг тасвирланишидир.
Эрон ва Марказий Осиё халқлари бир неча минг йиллик цивилизация тарихига эга. Зотан, қадимияти, қад. давлатчилиги бўлмаган халқда У.д. ҳам бўлмайди. Марказий Осиёда 9—13а. ларда ўз халқининг қадимиятига қайтиш, Авесто фалсафасини Қуръон маърифати б-н уйғунлаштириб, қайта тиклашга интилиш тасаввуф таълимоти, «ишроқ» фалсафасида намоён бўлган. Шу асосда турли назариялар, таълимотлар юзага келиб, фикрий хилмахиллик ривожланди. Тасаввуфийорифона таълимотнинг қарор топиши, тариқатлар ҳам, аслида, ҳурфикрлик ва инсон камолотига бўлган ишончнинг нишонаси эди. У.д. вакиллари динга эмас, балки динни схоластика ва жаҳолат манбаига айлантирган кишиларга қарши курашганлар.
Тафаккурдаги икки: аклий (рационализм) ва важдий (иррационализм) йўналиш намояндалари зоҳиран ўзаро келишмай келган бўлсаларда, амалда Европа У.д.да бўлганидек, инсон онгини бедор этиш, уни ақидапарастлик (тақлидчилик) ғуборидан тозалашда ҳамкорлик қилдилар. Шу боис ҳурфикрли мутафаккирлар орасида рационалист олимлар б-н бирга, ориф суфийлар ҳам бор эди.
Шарқ У.д. вакиллари ўз халкларининг кэд. маданият б-н бирга, юнон ваҳинд халклари меросидан ҳам фоқдаланишган. Юнон олимларининг асарлари 8—9-а.ларда араб тилига таржима қшшнди, шархланди. Афлотун, Арастуни Шарқ файласуфлари ҳам ўз устозлари деб ҳисоблашган, Плотин қарашлари Ибн алАрабийга таъсир этиб, «ваҳдатул вужуд» фалсафасига туртки берди. Бироқюнонлар кўп фикрларни қад. осиёликлардан олганлар. Бу тарих қонунияти; Абу Райҳон Берунийнинг «Китоб аттафҳим ли авоил синоат аттанжим» асари қўлёзмаси (13а).юксалишга шайланган халқ ўз маданияти ва ўзигача яратилган башарий ютуқларни ўзлаштириб, яна юксакликка кўтарилади.
Шарқ У.д. кенг кўламли: таълим ва таҳлил, мадрасамаориф ривожланган, улкан кутубхоналарда юз минглаб жилд китоблар йиғилган, «хазинат улҳикма», «дор улулум»ларда толиби илмлар, устозшогирдлар суҳбати бардавом эди, олимнинг обрўэътибори юксак қадрланди. Шарқ У.д. ютуқлари Ғарбий Европадаги У.д.га бевосита таъсир этган. Чунки 12—14-а.ларда мусулмон олами б-н Европа давлатлари орасида алоқа кучайган эди. Айниқса, туташ чегара мамлакатлари: Қурдоба (Испания), Кавказ, Болқон я.о. да бу жараён кучли бўлган. Европаликлар Шарқ олимларининг асарларини лотин, испан, яҳудий тилларига қилинган таржималар орқали ёхуд бевосита араб тилида ўқиб ўрганганлар. Ибн Синонинг «Тиб қонунлари», «АшШифо», Форобийнинг «Илмлар таснифи», Аҳмад Фарғонийнинг «Само ҳаракатлари ва юлдузлар илмининг жами китоби», Мухаммад Мусо Хоразмийнинг «Алжабр вал муқобила», Ибн Рушд, Абу Бакр Розий асарлари таржима қилиниб, кейинчалик нашр этилган. Алгебра, алгоритм фанлари Хоразмий асарлари туфайли шаклланган. «Тиб крнунлари» 7 аср мобайнида Европа унтларида тиббиёт дарслиги сифатида хизмат қилди. Ибн Сино шогирди Ибн Рушд гоялари Италия, Франция ҳурфикрлигини бошлаб берган. Ибн Сино — Авиценна, Ибн Рушд — Аверроэс, Аҳмад Фарғоний — Ал Фрагени, Абу Бакр Розий — Ал Рамзац, Абу Маъшар Балхий — Албумазар деган лотинча номлар остида машҳур бўлган. «Ўша пайтда (13—16-а.) жаҳолат чангалидаги Европанинг кўпгина қисмида мусулмонлар илм чароғини ёқдилар...; испанлар ёзуви ҳам, шимолий орамий ёзуви ҳам Осиёдан олинган; шим., ғарбий ва шарқий Европа маданияти юнон — румо — араб уруғидан униб чиққандир» (Г.Гердер). Платон, Аристотель асарлари ҳам Европага дастлаб арабча таржима ва талқинлар орқали кириб борган. «Шаркликлар Ғарбни Аристотель фалсафаси б-н ёритдилар» (Гегель).
Аниқ фанлар ва уларни ўрганиш усулларини, деҳқончилик ва чорвачилик илмлари, денгизда сузиш, қарбий техникани Европа шарқдан олиб ривожлантирди. «Математика, кимё, тиббиёт соҳасида мусулмонларнинг хизмати буюк... бу фанларда мусулмонлар Европанинг муаллимлари бўлиб қолдилар» (Г. Гердер). Европа У.д. адиблари Данте, Петрарка, Боккачо Шарқ илмфани, адабий асарларидан илҳомланганлар. Данте «Базм», «Илоҳий комедия» асарларида Ибн Сино ва Ибн Рушдни ўз устозлари қаторида эҳтиром б-н тилга олади. Ахмад Фарғоний асарларидан фойдаланганини қайд этади. К. Марлонинг «Буюк Темур» драмасида Амир Темур жасур, халоскор инсон сифатида тасвирланган.
Мусиқада ҳам У.д. жараёнига хос юксалиш дастлаб Шаркда юз берди. Марказий Осиё халқларининг қад. анъаналари араб, ҳинд ва форс мусиқий мерос асарлари, чолғулари б-н ўзаро таъсир жараёнлари натижасида янада бойиб қайтадан жонланди. Зеро, Форобий ва унинг издоши Ибн Сино мусиканинг назарий, фалсафий ва эстетик масалаларини атрофлича тадқиқ этиб, умумшарқий таълимотни яратишган. Хусусан, Яқин ва Ўрта Шарқ халклари мусиқа амалиётига таянган ҳолда, куй ва усуллар, қўлланиладиган созлар, муайян шакл ва жанрлар доирасида муштараклик мавжудлигини исботлашган. Форобийнинг «Китоб ул мусиқа алкабир» («Мусиқага дойр катта китоб») ва, айниқса, Ибн Синонинг «Жавомеъ илм улмусиқи» («Мусиқага оид илмлар тўплами») каби асарларида юнон олимлари (Пифагор, Аристоксен ва б.)нинг қарашлари бойитилиб, товушлар баландпастлиги муносабатлари математик услубда ифодаланган. Шунингдек, соф товушқатор тизими, ундан ўрин олган буьдларнинг мулойимат ва мунофират таснифоти, ийқо назарияси илк бор асослаб берилган. 12—13а.ларда ижодий ва ақлий кучлар ривожини намойиш этган Ўн икки мақом тизими юзага келди. Амир Темур (14 а.) ва Темурийлар (15—16-а. лар) мусиқанинг барча жабҳаларида янги У.д. юзага келишини таъминлаб беришди. Турли мамлакатлардан Самарқанд, Бухоро каби марказларга келтирилган санъаткорлар — бастакорлик, мусиқа ижрочилиги ва мусиқашунослик жадал ривожланишига ҳисса кўшишган. Мазкур соҳаларда наинки муайян касб эгалари, балки ўзга бадиий ижод соҳиблари, хусусан, Мирзо Улуғбек, Жомий, Навоий, Ҳусайн Бойқаро, Заҳириддин Бобурлар ҳам ном чиқаришган. Бу даврда маҳаллий мақом ижодиёти ва ижрочилиги юксалди, оғзаки анъанадаги мусиқанинг бошқа ривожланган шакллари (достон, ашула, чолғу куй ва б.) кенг ўрин эгаллаб, ўзларининг юқори паллаларига кўтарилди. Айни шу жараён кейинчалик Бухоро Шашмакрми, Хоразм мақомлари ва Фарғона — Тошкент маком йўллари, катта ашулалар шаклланишига олиб келди.
Европа мусикасида У.д. тамойиллари дастлаб 14-а.да ташкил топган илғор йўналиш — «Аре нова» намояндалари (айниқса, Италиядаги вакиллари — Ф. Ландино ва б.) ижодида ўз ифодасини топди. Улар дунёвий мазмундаги илк профессионал вокал мусиқа шакллари (баллада, мадригал, качча ва б.)ни ижод қилишди, шеърий матнлар мазмунига алоҳида аҳамият бериб ифодали, эркин тузилишдаги куйлар яратишди. У.д. чолғу мусиқанинг дастлабки мустақил шакл ва жанрлари (ричеркар, прелюдия, фантазия, токката) юзага келди, айниқса лютня, клавесин ва клавикорд мусиқаси кенг ривож топди. Ижодкорлар ва мусиқа назариётчиларининг антик давр бадиий меросига қизиқиши туфайли янги жанрлар (мас, юнон трагедиясини «тиклаш» жараёнида — опера), кўп овозли мусиқада полифониянкнг қатъий услуби, кейинчалик гомофония услуби к,арор топди. Диний мусиқа жанрлари (месса, мотет) ислоҳ қилинди, ноталар чоп этилиши жорий этилди, жонли мусиқа амалиётини умумлаштирувчи мусиқа назарияси (Тинкторис, Ж. Царлино) ривож топди. Айнан шу даврда муайян халкларда янги миллий ва маҳаллий композиторлик мактаблари пайдо бўлди: нидерланд (Дюфаи, Й. Окегем, Ж. Депре), француз (К. Жанекен ва б.), немис (Г. Финк ва б.), инглиз (Данстейбл, У. Бёрд ва б.), испан (К.де Моралес ва б.), Рим (Палестрина), Венеция (А. ва Ж. Габриели) ва б. У.д.нинг пировардида Европа композиторлик ижодиётида Шарқ мавзу ва образларига қизиқиш кучайиб, инглиз Г. Переем ва француз Ж. Рамо умумшарқона экзотикани ифодалашган. Булар анъанаси кейинчалик Соҳибқирон Амир Темурни бош қаҳрамон сифатида гавдалантирган Италия (А. ва Д. Скарлаттилар, А. Вивальди ва б.), Германия (Г. Гендель, Г. Телеман ва б.) муаллифларининг операларида теранлашган.
У.д.да театр санъати хаёт кўзгуси ҳисобланиб, кўпқиррали инсон характери, реал воқелик зиддиятларини акс эттиришга алоҳида аҳамият берди. Бу давр театр намояндалари антик драма тажрибаларидан фойдаланиб халқ томоша санъати анъаналарини ривожлантирдилар, кундалик ҳаёт завқшавқини идрок қилишга даъват этилган дунёвий саҳна асарларини яратишга ҳаракат қилдилар (Л. Ариосто, А. Полициано, Н. Макиавелли ва б.). Испанияда У.д.даги театр ривожи М. Сервантес ва Лопе де Вега, Англияда У. Шекспир ижоди б-н боғлиқдир. У.д.да театр санъати профессионал омиллари кучайди, драматургия ва актёрлик санъати назарияси қарор топди, илк театр бинолари қурилди.
У.д. меъморлиги қад. анъаналарни ўзлаштириб, уни янги мазмун б-н бойитди, янги меъморий қурилмалар вужудга келди, кўп қаватли уйлар, янги қиёфадаги жамоат бинолари қад кўтарди. Бинони ташқи ва ички томонларини безаш, кенгликни ташкил этиш борасида хам муайян ютуқларга эришилди. Бу ўзгаришлар Италиянинг Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Милан, айниқса, Венеция ш.ларида жуда сезиларли бўлди. Улкан бинолар, ғоят катта гумбазли ва бир нечта устунли сарой ва ибодатхоналар қурилди, айниқса, флоренциялик меъморлар антик меъморлик анъаналари ва ордер тизимидан унумли фойдаланди. Бу анъаналарни ўрта аср Италия меъморлик техникаси ютуқлари, маҳаллий қурилиш хом ашёлари ва конструкциялари б-н уйғунлаштириб, ренессанс меъморлиги услубини яратдилар. Девор сатҳи текислигининг яхлитлигига эътибор кучайди, меъморлик мужассамотининг чизикли ритми ва мутаносиблигига, хонанинг кенглигига, унинг яхлит ва кўркамлигига аҳамият берила бошланди; турар жой ва ибодатхоналар қурилиши ҳам янгиланди. Шаҳарнинг ижтимоий маъмурий маркази тарҳи ва тузилиши б-н боғлиқ бўлган янги типи пайдо бўлди. Флоренцияда шаклланган юксак У.д.нинг мумтоз услуби Римаа, кейинроқ Венецияда монументал ёдгорликлар (монументал санъат) яратилишига сабаб бўлди. Йирик меъморий ансамбллар вужудга келди, «идеал» шаҳарларнинг лойиҳалари яратилди.
Италия меъморлигида пайдо бўлган янги анъаналар У.д.нинг буюк меъморлари ишларида уз аксини топди. Жумладан, Филиппо Брунеллески катта гумбазли бино қуриш муаммосини ҳал қилди (диаметри 42 м бўлган 8 қиррали гумбазли СантаМария дель Фьоре собори), Л. Альберти ўзи яратган янги меъморий композицияларини илмий назарий баён қилган «Меъморлик тўғрисида 10 китоб» асари б-н назариётчи олим сифатида намоён бўлди. Шу тарзда юксак У.д. меъморлиги услубига замин яратилди. Юксак У.д. нинг асосий тамойиллари Римда шаклланди ва ривожланди, даврнинг инсонпарварлик ғоялари улуғвор ва ҳашаматли меъморий композицияларда ўз ифодасини топди. Амалиётда антик меъморий ордерлар эркин ва ижодий ишлатила бошланди, меъморий услублар бирлаштирилиб ягона миллий меъморлик услуби шаклланди. Д. Браманте, Рафаэль, Микеланжело ва б. мураккаб меъморий мажмуаларида юксак маҳорат, бой илм ва назарий фикр, ўткир тафаккурни намоён қилдилар, бадиий ечимининг гўзаллиги, нисбат ва шакллар ўйинининг бойлиги, композиция ечимининг ранг-баранглиги инсонга завқ бағишлайдиган меъморий маконни яратдилар.
Сўнгги У.д.да йирик меъморий иншоотлар ўрнини хусусий буюртмалар кенгроқ эгаллади. Вилла, палаццо қурилиши соҳасида кўзга кўринарли ишлар қилинди. Боғпарк меъморлик услуби (боғ тузиш санъати) шаклланди. Пастбаландликка эга бўлган майдонда боғ яратиш муҳим аҳамият касб этди: пастбаландликлар бирбири б-н мураккаб зиналар орқали боғланди, тепалик ва қияликлар турли безак қурилмалар (ғор, сув каскадлари, фаввора, ҳайкаллар) ҳамда манзарали ўсимликлар б-н безатилди. Асосий йўл, қолган йўлка ва зиналар дарвозага йўналтирилган бўлиб, композициянинг тугал бўлишини таъминлаган. Меъморий назарий масалаларга эътибор ортди. Бунёд этилаётган биноларни илмий асослашга интилиш кучайиб, бир нечта илмий асарлар яратилди. 16-а. ўрталаридан Италияда махсус ўқув юртлари, академиялар тузилди ва уларда меъморликка оид таълим берилиши муҳим воқеа бўлди. Бу эса Европа меъморлигининг кейинги тараққиётига таъсир кўрсатди, меъморий классицизм тамойилларининг шаклланишида муҳим роль ўйнади.
У.д. Италиядан ташқарида (шартли равишда «шимолий» деб номланган) 15-а.да ривожланди. Готика анъаналарини ижодий англаган усталар айрим ҳодисаларни амалий йўл б-н ўзлаштириб бордилар. Нидерландия ва Германияда У.д. меъморлиги сўнгги готиканинг тараққий этган даврига тўгри келди (Антверпендаги ратуша, 1561—65, меъмори К. Флорис; Германиянинг Гейдельбергидаги сарой, 1556—59). 16-а. ўрталарида Францияда антик даврга ҳамда Италия У.д. меъморлигига асосланган ўзига хос меъморий услуб шаклланди (Шамбор қасри, 1519—40, меъмори Т. ва Д. Сурдо, П. Нево ва б.). Испания, Чехия, Польша, Венгрия У.д. меъморлиги ўзига хос миллий хусусиятларга эга бўлган (Прагадаги Бельведер ёзги саройи, 1535— 63, меъмори Ж. Спацио ва б.).
У.д.нинг буюк ғоялари, айниқса, тасвирий санъатда ёрқин ифодаланди; ҳаётга муҳаббат, инсонга, унинг иродаси ва ақлига катта ишонч билдирилди. Антик давр меросини ижодий ўзлаштирган итальян рассомлари замонасининг илмфан ютукларига таяниб инсон ва уни ўраб турган муҳитни ҳаққоний акс эттиришга уриндилар. Улар санъатни перспектива, пропорция, нурсоя, ритм, рангшунослик, ҳажм, ракурс ва ҳ.к. ҳамда одам танаси тузилиши ҳақидаги аниқ билимлар б-н бойитдилар, иконадан картинага ўтилди, ҳайкалтарошлик мустақил жанрга айланди, фреска санъати кжсалди. Янги даврнинг илк хусусиятлари 13—14-а.лар рассомлар (рассом Жотто, ҳайкалтарош Н. Пизано) ижодида кузатилди, 15-а. бошларида янги бадиий дунёқараш рассом Мазаччо, ҳайкалтарош Донателло ижодида ёрқин намоён бўлди. Юксак У.д. Италия санъатида нисбатан қисқа даврни ўз ичига олади, лекин мазмунан жуда улуг бўлиб, Италия санъатининг «олтин асри» ҳисобланади. Бу давр Леонардо да Винчининг психологик таъсирчан асарларида, уйғунликда ишланган Рафаэль полотноларида, кураш руҳи б-н йўғрилган Микеланжело рангтасвир ва ҳайкалтарошлик асарларида, Жоржоне, Тицианнинг колоритга бой ҳаётбахш картиналарида ва б.да намоён бўлди. 16-а.нинг 2чорагидан бошланган Италиядаги иқтисодий ва маданий инқироз гуманистик гояларнинг барбод бўлиши ва сўнишини бошлаб берди. У.д.нинг дунёвий, ҳаётбахш санъати ва маданияти ўрнини тушкун ғояларни илгари сурувчи ташқи жиҳатдан ялтироқ, лекин ҳаётдан, унинг муаммоларидан узоқ бўлган санъат (маньеризм) эгаллай бошлади ва кенг ёйилди.
У.д. Италиядан ташқарида Ғарбий ва Марказий Европада 15-а.дан бошлаб нотекис ривожланди, индивидуал инсон образи ва унинг муҳитига бўлган катта қизиқиш диққатга сазовор. 15-а. нидерланд рассомлари Я. Ван Эпк ва X. ван дер Гус, кейинчалик бошқа рассомлар оддий одамларни тасвирлашга катта эътибор берди. 16-а. 2ярми рассомлари (П. Брейгель Катта) ижодида демократик анъаналар ёрқин намоён бўлди. Германияда кескин сиёсий ва ғоявий курашлар даврида ўткир ижтимоий хусусиятга эга булган графика ва рангтасвир кенг тарқалди (А. Дюрер, X. Хольбейн Кичкина ва б.). Францияда ўта уйгунлашган дунёвий мазмундаги У.д. ривожланди, психологик портретлар ва монументал безак ҳайкалтарошлиги тарқалди (рассом Ф. Клуэ, Ж. Фуке, ҳайкалтарош Ж. Гужон, Ж. Пилон ва б.). У.д.га хос хусусиятлар Испания, Чехия, Польша ва б. мамлакатларда ҳам намоён бўлди. У.д. Европа мамлакатларининг маданий ва ғоявий ҳаётида катта ижобий роль ўйнади, бу даврда жаҳон маданиятининг энг нодир ва бебаҳо асарлари яратилди. Шарқда ҳам, Ғарбда ҳам У.д. инсоният тараққиётининг беназир давридир. У.д.нинг кўп ғояларини 18-а. маърифатпарварлик вакиллари мерос қилиб олди. У.д. ижодкорларининг илмий ва адабий асарлари ҳозирда ҳам маънавиятимиз юксалишига хизмат қилиб келмоқда.
Ад.: Мец А., Мусульманский ренессанс, М., 1966; Хайруллаев М ., Уйгонишдаври ва Шарқ мутафаккири, Т., 1971; Ҳай итметов А., Шарқ адабиётининг ижодий методи тарихидан [10—15- а.лар], Т., 1970; Конрад Н . И ., Запад и восток, М., 1992; Сулаймонова Ф., Шарқу Ғарб, Т., 1997; Комилов Н., Тафаккур карвонлари, Т., 1999; Евдокимов Ю., Симакова Н., Музыка эпохи Возрождения М., 1982; Всеобщая история архитектуры, т. 5, М., 1967; Шрамкова Г., Искусство Возрождения, М., 1977; Ғафурбеков А., Амир Темур образи талқинлари: ҳақиқат ва бадият // Амир Темур: шахснинг замондошлари томонидан баҳоланиши, Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.