Uyğur
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–53-b. — ziyouz.com
Uyğur UYĞUR, Mannon Uyğur (taxallusi; asl ismşarifi Majidov Abdumannon) (1897.11.10 — Toşkent — 1955.15.10) — rej., aktyor, dramaturg. Özbekiston xalq artisti (1932). Yevropa şaklidagi özbek teatr san'ati va hoz. Özbek milliy akademik drama teatri (sobiq Hamza nomidagi teatr) asosçilaridan. 1916 y. «Turon» truppasida aktyor sifatida iş boşlagan. Safarbek (N.Vezirov, «Uy tarbiyasining bir şakli»), Markiz Robl («Qotili Karima»), Hoji Baxşali (J. Qulizoda, «Öliklar»), Xizmatkor (A. Avloniy, «Advokatlik osonmi?»), Zahhok (A. Fitrat, «Abu Muslim»), Eşimqul (Uyğur, «Turkiston tabibi»), Mahmudxon (Hamza, «Zaharli hayot»), Rahim aka (Ğ.Zafariy, «Xalima»), Nuriddin (A.Fitrat, «Çin seviş»), Miller (F. Şiller, «Makr va muhabbat»), Karl Moor («Qaroqçilar») kabi kulgili, dramatik, fojiaviy romantik obrazlar yaratgan. Teatrni jadidlar singari ma'rifat öçoği, ibratxona deb bilgan. 1919 y.da «Turon» trupp sini qayta tiklab, önga iste'dodli yoşlarni jalb etiş, dramaturglar b-n yangi asarlar ustida iş olib boriş, tarjima qiliş, sahnalaştiriş, sahna ijodkorlarini malakasini oşiriş masalalari b-n muttasil şuğullangan. 1918—20 y.lar Abdulla Avloniyning «Advokatlik osonmi?» komediyasini, Hamzaning «Zaharli hayot yoxud Işq qurbonlari», «Boy ila xizmatçi», «Tuhmatçilar jazosi» asarlarini, Ğozi Yunusning «Zahhoki moron» tragediyasini, Abdulla Qodiriyning «Baxtsiz kuyov», Ğulom Zafariyning «Halima», Fitratning «Abu Muslim», «Çin seviş» dramalarini sahnalaştiriş b-n teatr repertuarini milliy asarlar b-n mustahkamlaşga harakat qildi. Özi yozgan «Turkiston tabibi», «Fanniy uy», «Ön ikki soatlik hokimiyat» pyesalarini ham sahnalaştirdi. Şuningdek, ozarbayjon dramaturglari asarlari («Na qonur, na qondirur», «Xörxör», «Dursunali Ballibodi», «Iblis», «U ölmasa, bu ölsun» va b.)ni ham tarjima qilib sahnalaştirdi. U özining köpqirrali faoliyati b-n havaskorlik truppasini Özbek davlat ölka namuna teatri darajasiga olib çiqdi. Markaziy Osiyo böylab tomoşalar körsatdi. 1922 y. teatr işlarini yölga qöyiş uçun Buxoroga yuborilgan. «Abu Muslim», «Halima», «Turkiston tabibi» asarlarini sahnalaştirib, buxorolik havaskorlarni saqna qonun qoidalariga örgatadi. Karki ş.da birinçi teatr truppasi taşkil qiladi. 1923 y. Moskva davlat markaziy teatr san'ati texnikumining rej. lik bölimiga öqişga kiradi. Şu yili uning taşabbusi b-n Moskvadagi Buxoro xalq maorifi uyi qoşida özbek drama studiyasini oçişga qaror qilinar ekan, U. Buxoro, Toşkent, Andijon, Qöqon ş.laridagi teatrga iste'dodli yoşlarni töplaydi. 1924 y. Moskvada Özbek drama studiyasi iş boşlaydi. U. studiyaning ham talabasi, ham taşkilotçi rahbari bölib, Çölpon b-n birga studiya pedagoglari L. Sverdlin, R. Simonov, V. Kansel va b.ga tarjimonlik qilib, spektakllar qöyişda yordamlaşadi. «Xasis» (Molyer, U. Garpagon rolida), «Tergovçi» (N. Gogol), «Malikai Turandot» (K. Gotsii, U. Altoum rolida) spektakllarining yaratilişi va mamlakatimizda namoyiş etilişida U.ning xizmati beqiyos. Özi mustaqil «Şayx San'on» (H. Jovid), «Yorqinoy» (Çölpon) kabi asarlarni sahnalaştirdi. 1927 y. U. boşliq 24 nafar özbek yoşlari Samarqandga qaytib, Özbek davlat drama truppasining özagini taşkil qildilar. U. «Arslon» (Fitrat), «Hujum» (V. Yan, Çölpon), «Farhod va Şirin» (Xurşid), «Muştumzör» (Çölpon), «Tarix tilga kirdi» (3. Sayd, N. Safarov), «Niqob yirtildi» (3. Fatxullin), «Loyqalar» (S. Husayn) kabi turli mavzu va janrda yaratilgan spektakllarida öz iste'dodi va studiyada orttirgan tajribasini röyobga çiqariş, studiyani bitirgan va havaskorlikdan kirib kelgan aktyorlarni tarbiyalaş harakatida böldi. U.ning rej.lik va aktyorlik mahorati yuksalib, Şekspirning «Xamlet» tragediyasini sahnalaştirişi özbek professional teatrining kamolot pallasiga ötganidan darak berdi. «Hamlet»dek murakkab asarni sahnalaştirişda U. aktyorlarni qirol saroyidagi kiborlarning kiyinişi, özini tutişi, özaro mulozamat, ta'zim, söz va nutq ustida qunt b-n işlaş, obrazlarning tarixiyfalsafiy moxiyatini oçiş sari yönaltirdi. Tomoşabinlarni esa bunday yuksak tragediyani idrok etişga tayyorlaş maqsadida teatrning özida, matbuot orqali tuşuntiriş işlari olib borildi, maket va postanovka tarixiga oid körgazma taşkil etdi; spektaklning maxsus dasturi va Çölpon tarjimasi e'lon qilindi. Boş rolni Abror Hidoyatov ijro etdi. Spektakl qatorasiga 22 kun öynalib, katta muvaffaqiyat qozondi. «Hamlet» spektakli tufayli U. 30-y. lardagi qatağondan omon krlgan bölsada, tahqirlangan bir şaroitda ijod qildi. Qaçonki u bir asarni sahnalaştirmoqçi bölsa, uning yoniga albatta bir rus rej. ini tayinlaşardi. «Otello» (N. Ladigin bn), «Muqanna» (E. Mixoels bn). «Bir sevgi afsonasi» (A. Ginzburg bn) kabi spektakllarni şu tahqir ostida sahnalaştirdi. «Jaloliddin Manguberdi», «Hayot qöşiği», «Alişer Navoiy» spektakllarini mustaqil sahnalaştirgani uçun turli taftişlarga uçradi. Ayniqsa, «Alişer Navoiy» dramasining sahnaviy talqini Navoiyni ideallaştirişda ayblandi. Tanqidiy mulohazalar ostida Navoiyni Majdiddin b-n ziddiyatlarini kuçaytirişga, Husayn Boyqaroni irodasizroq, subutsizroq qilib gavdalantirişga majbur böldi. Navoiyning oddiy xalq b-n aloqasini yanada kuçaytirdi. Sahna nutqi, talaffuz ustidagi işini davom ettirib, gözal bir sahna tilining yaratilişiga erişdi. Spektaklda U.ning adolat, tenglik, insonparvarlik, mehrmuruvvat, sof muhabbat va nafosatni tarannum etişga qaratilgan rej. lik ğoyalari aktyorlar yaratgan obrazlarda öz aksini topdi. 1948 y. «Alişer Navoiy» dramasining yangi tahriri namoyiş qilindi va katta muvaffaqiyat qozondi hamda U., asosiy ijroçilar Davlat mukofotiga sazovor böldilar (1949). Asar 42 y. mobaynida 760 marta öynalib, 350 ming tomoşabinga xizmat qildi. 1955 y. R. Hamroyev b-n birgalikda Muqimiy teatrida «Muqimiy» (S. Abdulla) spektaklini sahnalaştirdi. Bu uning sönggi spektakli böldi. Milliy teatrda, Toşkent teatr va rassomlik san'ati in-tida aktyor va rej.larning uç avlodini tarbiyalab yetiştirişda U.ning xizmati katta. Toşkent san'at in-tiga (1991), Surxondaryo teatriga (1978) Mannon Uyğur nomi berilgan. Toşkent ş.dagi köçalardan biri U. nomi b-n ataladi. Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni b-n mukofotlangan (2001).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЙҒУР, Маннон Уйғур (тахаллуси; асл исмшарифи Мажидов Абдуманнон) (1897.11.10 — Тошкент — 1955.15.10) — реж., актёр, драматург. Ўзбекистон халқ артисти (1932). Европа шаклидаги ўзбек театр санъати ва ҳоз. Ўзбек миллий академик драма театри (собиқ Ҳамза номидаги театр) асосчиларидан. 1916 й. «Турон» труппасида актёр сифатида иш бошлаган. Сафарбек (Н.Везиров, «Уй тарбиясининг бир шакли»), Маркиз Робль («Қотили Карима»), Ҳожи Бахшали (Ж. Қулизода, «Ўликлар»), Хизматкор (А. Авлоний, «Адвокатлик осонми?»), Заҳҳок (А. Фитрат, «Абу Муслим»), Эшимқул (Уйғур, «Туркистон табиби»), Маҳмудхон (Ҳамза, «Заҳарли ҳаёт»), Раҳим ака (Ғ.Зафарий, «Халима»), Нуриддин (А.Фитрат, «Чин севиш»), Миллер (Ф. Шиллер, «Макр ва муҳаббат»), Карл Моор («Қароқчилар») каби кулгили, драматик, фожиавий романтик образлар яратган. Театрни жадидлар сингари маърифат ўчоғи, ибратхона деб билган. 1919 й.да «Турон» трупп сини қайта тиклаб, ўнга истеъдодли ёшларни жалб этиш, драматурглар б-н янги асарлар устида иш олиб бориш, таржима қилиш, саҳналаштириш, саҳна ижодкорларини малакасини ошириш масалалари б-н муттасил шуғулланган. 1918—20 й.лар Абдулла Авлонийнинг «Адвокатлик осонми?» комедиясини, Ҳамзанинг «Заҳарли ҳаёт ёхуд Ишқ қурбонлари», «Бой ила хизматчи», «Туҳматчилар жазоси» асарларини, Ғози Юнуснинг «Заҳҳоки морон» трагедиясини, Абдулла Қодирийнинг «Бахтсиз куёв», Ғулом Зафарийнинг «Ҳалима», Фитратнинг «Абу Муслим», «Чин севиш» драмаларини саҳналаштириш б-н театр репертуарини миллий асарлар б-н мустаҳкамлашга ҳаракат қилди. Ўзи ёзган «Туркистон табиби», «Фанний уй», «Ўн икки соатлик ҳокимият» пьесаларини ҳам саҳналаштирди. Шунингдек, озарбайжон драматурглари асарлари («На қонур, на қондирур», «Хўрхўр», «Дурсунали Баллибоди», «Иблис», «У ўлмаса, бу ўлсун» ва б.)ни ҳам таржима қилиб саҳналаштирди. У ўзининг кўпқиррали фаолияти б-н ҳаваскорлик труппасини Ўзбек давлат ўлка намуна театри даражасига олиб чиқди. Марказий Осиё бўйлаб томошалар кўрсатди. 1922 й. театр ишларини йўлга қўйиш учун Бухорога юборилган. «Абу Муслим», «Ҳалима», «Туркистон табиби» асарларини саҳналаштириб, бухоролик ҳаваскорларни сақна қонун қоидаларига ўргатади. Карки ш.да биринчи театр труппаси ташкил қилади. 1923 й. Москва давлат марказий театр санъати техникумининг реж. лик бўлимига ўқишга киради. Шу йили унинг ташаббуси б-н Москвадаги Бухоро халқ маорифи уйи қошида ўзбек драма студиясини очишга қарор қилинар экан, У. Бухоро, Тошкент, Андижон, Қўқон ш.ларидаги театрга истеъдодли ёшларни тўплайди. 1924 й. Москвада Ўзбек драма студияси иш бошлайди. У. студиянинг ҳам талабаси, ҳам ташкилотчи раҳбари бўлиб, Чўлпон б-н бирга студия педагоглари Л. Свердлин, Р. Симонов, В. Канцель ва б.га таржимонлик қилиб, спектакллар қўйишда ёрдамлашади. «Хасис» (Мольер, У. Гарпагон ролида), «Терговчи» (Н. Гоголь), «Маликаи Турандот» (К. Гоции, У. Альтоум ролида) спектаклларининг яратилиши ва мамлакатимизда намойиш этилишида У.нинг хизмати беқиёс. Ўзи мустақил «Шайх Санъон» (Ҳ. Жовид), «Ёрқиной» (Чўлпон) каби асарларни саҳналаштирди. 1927 й. У. бошлиқ 24 нафар ўзбек ёшлари Самарқандга қайтиб, Ўзбек давлат драма труппасининг ўзагини ташкил қилдилар. У. «Арслон» (Фитрат), «Ҳужум» (В. Ян, Чўлпон), «Фарҳод ва Ширин» (Хуршид), «Муштумзўр» (Чўлпон), «Тарих тилга кирди» (3. Сайд, Н. Сафаров), «Ниқоб йиртилди» (3. Фатхуллин), «Лойқалар» (С. Ҳусайн) каби турли мавзу ва жанрда яратилган спектаклларида ўз истеъдоди ва студияда орттирган тажрибасини рўёбга чиқариш, студияни битирган ва ҳаваскорликдан кириб келган актёрларни тарбиялаш ҳаракатида бўлди. У.нинг реж.лик ва актёрлик маҳорати юксалиб, Шекспирнинг «Хамлет» трагедиясини саҳналаштириши ўзбек профессионал театрининг камолот палласига ўтганидан дарак берди. «Ҳамлет»дек мураккаб асарни саҳналаштиришда У. актёрларни қирол саройидаги киборларнинг кийиниши, ўзини тутиши, ўзаро мулозамат, таъзим, сўз ва нутқ устида қунт б-н ишлаш, образларнинг тарихийфалсафий мохиятини очиш сари йўналтирди. Томошабинларни эса бундай юксак трагедияни идрок этишга тайёрлаш мақсадида театрнинг ўзида, матбуот орқали тушунтириш ишлари олиб борилди, макет ва постановка тарихига оид кўргазма ташкил этди; спектаклнинг махсус дастури ва Чўлпон таржимаси эълон қилинди. Бош ролни Аброр Ҳидоятов ижро этди. Спектакль қаторасига 22 кун ўйналиб, катта муваффақият қозонди. «Ҳамлет» спектакли туфайли У. 30-й. лардаги қатағондан омон крлган бўлсада, таҳқирланган бир шароитда ижод қилди. Қачонки у бир асарни саҳналаштирмоқчи бўлса, унинг ёнига албатта бир рус реж. ини тайинлашарди. «Отелло» (Н. Ладигин бн), «Муқанна» (Э. Михоэлс бн). «Бир севги афсонаси» (А. Гинзбург бн) каби спектаклларни шу таҳқир остида саҳналаштирди. «Жалолиддин Мангуберди», «Ҳаёт қўшиғи», «Алишер Навоий» спектаклларини мустақил саҳналаштиргани учун турли тафтишларга учради. Айниқса, «Алишер Навоий» драмасининг саҳнавий талқини Навоийни идеаллаштиришда айбланди. Танқидий мулоҳазалар остида Навоийни Маждиддин б-н зиддиятларини кучайтиришга, Ҳусайн Бойқарони иродасизроқ, субутсизроқ қилиб гавдалантиришга мажбур бўлди. Навоийнинг оддий халқ б-н алоқасини янада кучайтирди. Саҳна нутқи, талаффуз устидаги ишини давом эттириб, гўзал бир саҳна тилининг яратилишига эришди. Спектаклда У.нинг адолат, тенглик, инсонпарварлик, меҳрмурувват, соф муҳаббат ва нафосатни тараннум этишга қаратилган реж. лик ғоялари актёрлар яратган образларда ўз аксини топди. 1948 й. «Алишер Навоий» драмасининг янги таҳрири намойиш қилинди ва катта муваффақият қозонди ҳамда У., асосий ижрочилар Давлат мукофотига сазовор бўлдилар (1949). Асар 42 й. мобайнида 760 марта ўйналиб, 350 минг томошабинга хизмат қилди. 1955 й. Р. Ҳамроев б-н биргаликда Муқимий театрида «Муқимий» (С. Абдулла) спектаклини саҳналаштирди. Бу унинг сўнгги спектакли бўлди. Миллий театрда, Тошкент театр ва рассомлик санъати ин-тида актёр ва реж.ларнинг уч авлодини тарбиялаб етиштиришда У.нинг хизмати катта. Тошкент санъат ин-тига (1991), Сурхондарё театрига (1978) Маннон Уйғур номи берилган. Тошкент ш.даги кўчалардан бири У. номи б-н аталади. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени б-н мукофотланган (2001).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.