Uzun tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com

Uzun tumani — Surxondaryo viloyatidagi tuman, 1942 y. 12 yanv.da taşkil etilgan. 1959 y. 15 okt.da Sariosiyo tumaniga qöşib yuborilgan, 1991 y. 29 martda qayta tuzildi. U.t. şim.ğarbdan Sariosiyo tumani, şarq, jan., şim.dan Tojikiston, jan.ğarbdan Qumqörğon, ğarbdan Denov, Şörçi tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 2,33 ming km2. Aholisi 128,0 ming kişi (2004). Tumanda 7 qişloq fuqarolari yiğini (Bobotoğ, Jonçeka, Oqostona, Telpakçinor, Uzun, Fayzova, Xondiza) bor. Markazi — Uzun qişloği.

Tabiati. Tuman viloyatning şim. qismida joylaşgan. Relyefi, asosan, Oqostona maqbarasi. toğ va adirliklardan iborat. Adirliklarning asosiy qismi Bobotoğ va Hisor tizma toğlari etaklarida joylaşgan. Tuman hududidan Töpolondaryo, Obizarang, Qoratoğ, Qorasuv, Surxon daryolari oqib ötadi. Aholi va xöjaliklar ekin maydoni şu daryolardan suv oladi. Bobotoğ massivi esa Kofarnihon daryosidan suğoriladi. Tuman markazidan 70 km ça uzoqlikdagi Hisor toğlari etagida öndan ortiq qişloq joylaşgan.

Foydali qazilmalardan Xondizada (Hisor toğlari etagi) polimetall va Xöjaasminda marmar konlari bor.

Tuman iklimi mö'tadil, dehqonçilik uçun qulay. Yanv.ning örtaça t-rasi G—2°, iyulniki 35°. Eng yuqori tra 46°. Yillik yoğin 650—700 mm. Vegetatsiya davri 290—320 kun. Yovvoyi ösimliklardan arça, şuvoq, şöra, yantoq, toğ rayhoni, anzur piyozi, ravoç; mevali daraxtlar (yonğoq, anor, örik, xurmo, tut, anjir, limon), şuningdek, tol, terak, qayrağoç, çinor usadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, qobon, qoplon, ayiq, kiyik, jayra; quşlardan kaklik, ğoz, ördak, mayna, qarğa, burgut, bedana, kaptar, bulbul, qaldirğoç, musiça bor.

Aholisi: asosan, özbeklar (75,1%), tojiklar (22%), şuningdek, rus, tatar, qozoq, turkman, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 56 kişi töğri keladi.

Xöjaligida dehqonçilik yetakçi örinda. Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, temirbeton buyumlari, maxsus ixtisoslaştirilgan tajriba z-dlari hamda 7 ta savdo, Z ta jamoat ovqatlaniş, 4 ta aholiga maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari, dehqon bozori, 272 ta firma va kiçik korxonalar, şuningdek, «UzunKomron» qöşma korxonasi faoliyat körsatib kelmokda.

Tumandagi 9 ta şirkat xöjaligidan 8 tasi paxtaçilik va ğallaçilikka ixtisoslaşgan. Xondiza şirkat xöjaligi boğdorçilik va asalariçilik b-n şuğullanadi. Tumanda 4 ta fermer xöjaligi uyuşmasi faoliyat körsatadi. Uyuşmalarda 620 dan ortiq fermer xöjaligi bölib, ular qam paxtaçilik va ğallaçilik hamda çorvaçilik b-n şuğullanadi. Şuningdek, 77,2 ming ga yer maydoniga ega bölgan örmon xöjaligi hamda 6 ta suv havzasiga ega bölgan xususiy baliqçilik yönalişi böyiça 4 fermer xöjaligi mavjud.

Tuman xöjaliklarida 5992 ga yerga paxta, 4231 ga yerga ğalla ekiladi. 1665 ga yer boğ (2004). 2003/2004 öquv yilida 64 umumiy ta'lim maktabi (34,5 ming öquvçi), 2 iste'dodli bolalar maktabinternati (375 öquvçi), ixtisoslaştirilgan maktabinternati (225 öquvçi), q.x. va maişiy xizmat körsatiş kasbhunar kollejlari (1,2 ming öquvçi) faoliyat körsatdi. 80 jamoat va bolalar kutubxonasi, 8 klub, madaniyat uyi, «Xotira va qadrlaş» madaniyat va istirohat boği, muzey işlab turibdi. «Turon» stadioni, tennis korti bor.

U.t.da 4 kasalxona (410 örin), 21 ambulatoriya, 19 feldşerakuşerlik punkti, 11 qişloq vraçlik punkti, 15 xususiy dorixona va b. tibbiy muassas&parida 231 vraç va 1141 örta tibbiy xodim işlaydi.

Tuman markazidan Uzun — Toşkent, Uzun—Termiz, Uzun — Denov va b. yönalişlarda avtobuslar qatnaydi. 1952 y.dan tuman «Bobotoğ tongi» gaz. çop etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЗУН ТУМАНИ — Сурхондарё вилоятидаги туман, 1942 й. 12 янв.да ташкил этилган. 1959 й. 15 окт.да Сариосиё туманига қўшиб юборилган, 1991 й. 29 мартда қайта тузилди. У.т. шим.ғарбдан Сариосиё тумани, шарқ, жан., шим.дан Тожикистон, жан.ғарбдан Қумқўрғон, ғарбдан Денов, Шўрчи туманлари б-н чегарадош. Майд. 2,33 минг км2. Аҳолиси 128,0 минг киши (2004). Туманда 7 қишлоқ фуқаролари йиғини (Боботоғ, Жончека, Оқостона, Телпакчинор, Узун, Файзова, Хондиза) бор. Маркази — Узун қишлоғи.

Табиати. Туман вилоятнинг шим. қисмида жойлашган. Рельефи, асосан, Оқостона мақбараси. тоғ ва адирликлардан иборат. Адирликларнинг асосий қисми Боботоғ ва Ҳисор тизма тоғлари этакларида жойлашган. Туман ҳудудидан Тўполондарё, Обизаранг, Қоратоғ, Қорасув, Сурхон дарёлари оқиб ўтади. Аҳоли ва хўжаликлар экин майдони шу дарёлардан сув олади. Боботоғ массиви эса Кофарниҳон дарёсидан суғорилади. Туман марказидан 70 км ча узоқликдаги Ҳисор тоғлари этагида ўндан ортиқ қишлоқ жойлашган.

Фойдали қазилмалардан Хондизада (Ҳисор тоғлари этаги) полиметалл ва Хўжаасминда мармар конлари бор.

Туман иклими мўътадил, деҳқончилик учун қулай. Янв.нинг ўртача т-раси Г—2°, июлники 35°. Энг юқори тра 46°. Йиллик ёғин 650—700 мм. Вегетация даври 290—320 кун. Ёввойи ўсимликлардан арча, шувоқ, шўра, янтоқ, тоғ райҳони, анзур пиёзи, равоч; мевали дарахтлар (ёнғоқ, анор, ўрик, хурмо, тут, анжир, лимон), шунингдек, тол, терак, қайрағоч, чинор усади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қобон, қоплон, айиқ, кийик, жайра; қушлардан каклик, ғоз, ўрдак, майна, қарға, бургут, бедана, каптар, булбул, қалдирғоч, мусича бор.

Аҳолиси: асосан, ўзбеклар (75,1%), тожиклар (22%), шунингдек, рус, татар, қозоқ, туркман, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 56 киши тўғри келади.

Хўжалигида деҳқончилик етакчи ўринда. Саноат корхоналаридан пахта тозалаш, темирбетон буюмлари, махсус ихтисослаштирилган тажриба з-длари ҳамда 7 та савдо, З та жамоат овқатланиш, 4 та аҳолига маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, деҳқон бозори, 272 та фирма ва кичик корхоналар, шунингдек, «УзунКомрон» қўшма корхонаси фаолият кўрсатиб келмокда.

Тумандаги 9 та ширкат хўжалигидан 8 таси пахтачилик ва ғаллачиликка ихтисослашган. Хондиза ширкат хўжалиги боғдорчилик ва асаларичилик б-н шуғулланади. Туманда 4 та фермер хўжалиги уюшмаси фаолият кўрсатади. Уюшмаларда 620 дан ортиқ фермер хўжалиги бўлиб, улар қам пахтачилик ва ғаллачилик ҳамда чорвачилик б-н шуғулланади. Шунингдек, 77,2 минг га ер майдонига эга бўлган ўрмон хўжалиги ҳамда 6 та сув ҳавзасига эга бўлган хусусий балиқчилик йўналиши бўйича 4 фермер хўжалиги мавжуд.

Туман хўжаликларида 5992 га ерга пахта, 4231 га ерга ғалла экилади. 1665 га ер боғ (2004). 2003/2004 ўқув йилида 64 умумий таълим мактаби (34,5 минг ўқувчи), 2 истеъдодли болалар мактабинтернати (375 ўқувчи), ихтисослаштирилган мактабинтернати (225 ўқувчи), қ.х. ва маиший хизмат кўрсатиш касбҳунар коллежлари (1,2 минг ўқувчи) фаолият кўрсатди. 80 жамоат ва болалар кутубхонаси, 8 клуб, маданият уйи, «Хотира ва қадрлаш» маданият ва истироҳат боғи, музей ишлаб турибди. «Турон» стадиони, теннис корти бор.

У.т.да 4 касалхона (410 ўрин), 21 амбулатория, 19 фельдшеракушерлик пункти, 11 қишлоқ врачлик пункти, 15 хусусий дорихона ва б. тиббий муассас&парида 231 врач ва 1141 ўрта тиббий ходим ишлайди.

Туман марказидан Узун — Тошкент, Узун—Термиз, Узун — Денов ва б. йўналишларда автобуслар қатнайди. 1952 й.дан туман «Боботоғ тонги» газ. чоп этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.