Uzun tumani

Uzun tumani — Surxondaryo viloyatining şimoliy qismidagi ma'muriy tuman, markazi Uzun şaharçasi. ÖzME'ga köra, maydoni 2,33 ming km², 2004-yilda aholisi 128 ming kişi bölgan.1

ÖzME'ga köra, tuman 1942-yil 12-yanvarda tuzilgan; Rusça Vikipediyada esa uning taşkil topgan yili 1943 deb körsatilgan. 1959-yilda tuman tugatilib, hududi Sariosiyo tumaniga qöşilgan. Mustaqillik arafasida, 1991-yil bahorida u qayta tiklangan: ÖzME bu sanani 29-mart, Rusça Vikipediya esa Prezident farmoni asosida 9-aprel deb keltiradi.

Tuman şimoli-ğarbda Sariosiyo tumani, şimol, şarq va janubda Tojikiston, janubi-ğarbda Qumqörğon, ğarbda Denov va Şörçi tumanlari bilan çegaradoş. Relyefi asosan toğ va adirlardan iborat; adirlar Bobotoğ va Hisor tizmalari etaklarida joylaşgan. ÖzME'ga köra, hududdan Töpolondaryo, Obizarang, Qoratoğ, Qorasuv va Surxondaryo oqib ötadi, ekinzorlar şu daryolar suvi bilan suğoriladi, Bobotoğ massivi esa Kofarnihon daryosidan suv oladi. Tuman markazidan 70 km çamasi uzoqlikda, Hisor toğlari etagida öndan ortiq qişloq joylaşgan.

ÖzME'ga köra, iqlimi dehqonçilik uçun qulay: iyulda örtaça harorat 35°, eng issiq kunlarda 46° gaça yetadi, yiliga 650–700 mm yoğin tuşadi, vegetatsiya davri 290–320 kun davom etadi. Yer ostida Xondizada polimetall, Xöjaasminda marmar konlari bor.

Ösimliklardan arça, şuvoq, yantoq, toğ rayhoni, anzur piyozi va ravoç, mevali daraxtlardan yonğoq, anor, örik, xurmo, tut va anjir uçraydi. Hayvonot dunyosiga böri, tulki, qobon, ayiq, kiyik, quşlardan kaklik, burgut, bedana, bulbul kiradi.

ÖzME'ga köra, aholining 75,1 foizini özbeklar, 22 foizini tojiklar taşkil etadi; ruslar, tatarlar, qozoqlar, turkmanlar va koreyslar ham yaşaydi. Örtaça ziçlik har kvadrat kilometrga 56 kişi. Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yil boşida tuman tarkibida 9 şaharça va 7 qişloq fuqarolari yiğini — Oqostona, Bobotoğ, Jonçeka, Telpakçinor, Uzun, Fayzov nomidagi va Xondiza bölgan.

Xöjalikda dehqonçilik yetakçi: tumandagi şirkat xöjaliklarining aksariyati paxta va ğalla yetiştiradi, Xondiza xöjaligi esa boğdorçilik va asalariçilikka ixtisoslaşgan. ÖzME'ga köra, 2004-yilda 5992 gektarga paxta, 4231 gektarga ğalla ekilgan, boğlar 1665 gektarni egallagan. Tumanda katta örmon xöjaligi va baliqçilik bilan şuğullanuvçi fermer xöjaliklari bor. Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş va temirbeton buyumlari zavodlari, «Uzun-Komron» qöşma korxonasi faoliyat körsatgan.

ÖzME'ga köra, 2003/2004-öquv yilida 64 umumiy ta'lim maktabida 34,5 ming bola öqigan, iste'dodli bolalar uçun maktab-internatlar va kasb-hunar kollejlari işlagan. Tumanda kutubxonalar, klublar, muzey, «Xotira va qadrlaş» boği, «Turon» stadioni, törtta kasalxona va ambulatoriyalar bor. Uzundan Toşkent, Termiz va Denovga avtobuslar qatnaydi. 1952-yildan «Bobotoğ tongi» tuman gazetasi naşr etiladi.