Vakuolalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15-b. — ziyouz.com
Vakuolalar (frans. Vakuole, lot. vacuus — böş) — ösimlik va hayvonlar hujayrasida içi suyuqlik b-n tölgan, sitoplazmadan membrana b-n ajralib turadigan böşliq. Bir hujayralilarda ferment b-n tölgan hazm qiliş V.i, osmoregulyatsiya va ayiriş funksiyasini bajaruvçi, qisqaruvçi V., köp hujayrali hayvonlar hujayrasida esa ikkilamçi lizosomalar guruhiga mansub va özida gidrolitik ferment saqlovçi, hazm qiluvçi va avtofaglovçi V. böladi.
Ösimlik hujayralarida V. — endoplazmatik törning hosilasi bölib, birmunça şaffof membranotonoplast b-n öralgan. Ösimliklardagi V. sistemasi — vakuom yoş hujayralarda naylar va pufaklar sistemasidan iborat. Hujayra ösib, ixtisoslaşa borişi b-n V. ham yiriklaşa boradi va hujayra umumiy hajmining 70—95% gaça qismini egallab oladi. V. şirasi (rN darajasi 2—5 ni taşkil etadi) tarkibida erigan anorganik (fosfat, oksalat), organik birikmalar (qand, aminokislotalar, oqsillar) va moddalar almaşinuvining oxirgi mahsulotlari (taninlar, glikozidlar, alkaloidlar), ayrim pigmentlar (mas., antotsianinlar) böladi. V. hujayradagi suv-tuz al-maşinuvini boşqaradi; hujayraning turgor holatini saqlaydi; quyi mole-kulali suvda eriydigan metabolitlar va zaxira moddalarni töplaydi; moddalar almaşinuvida hosil böladigan zararli moddalarni hujayradan çiqa-rib taşlaydi va boşqa ba'zi funk-siyalarni bajaradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАКУОЛАЛАР (франц. Vakuole, лот. vacuus — бўш) — ўсимлик ва ҳайвонлар ҳужайрасида ичи суюқлик б-н тўлган, цитоплазмадан мембрана б-н ажралиб турадиган бўшлиқ. Бир ҳужайралиларда фермент б-н тўлган ҳазм қилиш В.и, осморегуляция ва айириш функциясини бажарувчи, қисқарувчи В., кўп ҳужайрали ҳайвонлар ҳужайрасида эса иккиламчи лизосомалар гуруҳига мансуб ва ўзида гидролитик фермент сақловчи, ҳазм қилувчи ва автофагловчи В. бўлади.
Ўсимлик ҳужайраларида В. — эндоплазматик тўрнинг ҳосиласи бўлиб, бирмунча шаффоф мембранотонопласт б-н ўралган. Ўсимликлардаги В. системаси — вакуом ёш ҳужайраларда найлар ва пуфаклар системасидан иборат. Ҳужайра ўсиб, ихтисослаша бориши б-н В. ҳам йириклаша боради ва ҳужайра умумий ҳажмининг 70—95% гача қисмини эгаллаб олади. В. шираси (рН даражаси 2—5 ни ташкил этади) таркибида эриган анорганик (фосфат, оксалат), органик бирикмалар (қанд, аминокислоталар, оқсиллар) ва моддалар алмашинувининг охирги маҳсулотлари (танинлар, гликозидлар, алкалоидлар), айрим пигментлар (мас., антоцианинлар) бўлади. В. ҳужайрадаги сув-туз ал-машинувини бошқаради; ҳужайранинг тургор ҳолатини сақлайди; қуйи моле-кулали сувда эрийдиган метаболитлар ва захира моддаларни тўплайди; моддалар алмашинувида ҳосил бўладиган зарарли моддаларни ҳужайрадан чиқа-риб ташлайди ва бошқа баъзи функ-цияларни бажаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.