Vakuolalar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Vakuolalar (fransuzça vacuole, lotinça vacuus — «böş») — ösimlik, zamburuğ va hayvon hujayralaridagi membrana bilan öralgan, içi suyuqlik bilan tölgan böşliqlar. Ular hujayraning organoidlari qatoriga kiradi va turli hujayralarda turliça vazifa bajaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, vakuolaning doimiy şakli yoki ölçami yöq: uning tuzilişi hujayraning ehtiyojiga qarab özgaradi, özi esa bir neça mayda membranali pufakçalarning qöşilişidan hosil böladi.12
Ösimlik hujayrasidagi vakuolalar
13ÖzME'ga köra, ösimliklarda vakuola endoplazmatik törning hosilasi bölib, uni tonoplast deb ataluvçi yupqa membrana öraydi. Yoş hujayradagi vakuolalar tizimi — vakuom — mayda naylar va pufakçalar tarmoğidan iborat; hujayra ösib, ixtisoslaşgan sari ular birlaşib yiriklaşadi va oxir-oqibat hujayra hajmining 70—95 foizini egallaydi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, yirik markaziy vakuola yadro, xloroplast va mitoxondriyalarni hujayra çekkasiga surib qöyadi.
Vakuola içidagi suyuqlik hujayra şirasi deyiladi. ÖzME'ga köra, u nordon muhitga ega (pH taxminan 2—5) va tarkibida fosfat, oksalat kabi anorganik tuzlar, qand, aminokislota, oqsil kabi organik birikmalar, şuningdek, modda almaşinuvining oxirgi mahsulotlari — taninlar, glikozidlar, alkaloidlar böladi. Gul va mevalarga qizil, kök va binafşa tus beruvçi antotsianin pigmentlari ham şu yerda töplanadi.
Vazifalari
13Ösimlik hujayrasida vakuola suv va tuzlar almaşinuvini boşqaradi, hujayra içidagi bosimni — turgorni saqlaydi, suvda eriydigan zaxira moddalar va metabolitlarni töplaydi, zararli moddalarni ajratib qöyadi. Inglizça Vikipediyaga köra, markaziy vakuola bosimi tufayli barg va gul kabi a'zolar tik turadi, hujayra esa asosan suv hisobiga tez kattalaşa oladi; uruğlarda oqsil zaxirasi ham özgargan vakuolalarda saqlanadi. Rusça Vikipediya ba'zi akatsiyalar vakuolasida sianidlar töplanib, ösimlikni ötxör hayvonlardan himoya qilişini misol qiladi.
Hayvon hujayrasida
13ÖzME'ga köra, bir hujayralilarda ovqat hazm qiluvçi vakuolalar (içi fermentlarga töla) va ortiqça suv hamda modda almaşinuvi qoldiqlarini taşqariga çiqaruvçi qisqaruvçi vakuolalar böladi. Köp hujayrali hayvonlarda esa gidrolitik fermentli hazm qiluvçi va avtofagik vakuolalar ikkilamçi lizosomalar guruhiga kiradi.
Kaşf etiliş tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, ösimlik vakuolasini 1676-yilda Antoni van Levenguk tasvirlagan. Qisqaruvçi vakuolalarni 1776-yilda Lazzaro Spallansani sodda hayvonlarda kuzatgan, ularga «vakuola» nomini 1841-yilda Feliks Dyujarden bergan. 1885-yilda Hugo de Friz vakuola membranasini «tonoplast» deb atagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Vakuolalar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3059 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAVakuolalar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3059
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3059
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Вакуольru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Vacuoleen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 15-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 15-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.