Vakuum
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Vakuum (lot. vacuum — böşliq) — gazning atmosfera bosimidan past bosimdagi holati. V. tuşunçasi ma'lum hajmdagi gazga, şuningdek kosmik fazoga tatbiq qilinadi. V. bosim birligi b-n ölçanadi. Gazning V.dagi xususiyati gaz töldirilgan idiş ölçami b-n gaz molekulalarining erkin ötiş yöli (molekulaning bir töqnaşişidan ikkinçi töqnaşişigaça bosib ötgan yölning örtaça uzunligi) orasidagi munosabatga boğliq. Gazning siyraklaşganlik darajasiga qarab öta yuqori, yuqori, örta (forvakuum) va past V.ga bölinadi. Öta yuqori V.ga 10 mk Pa dan past, yuqori V.ga 0,1 dan 10 mk Pa gaça, örta V.ga 100 dan 0,1 Pa gaça, past V.ga 100 Pa dan yuqori bosim sohasi töğri keladi. Yuqori V.dagi atmosfera bosimidagi gazlarga nisbatan butunlay boşqa xossalarga ega böladi. Yuqori V.da gaz molekulalari idişning issiq va sovuq devorlari b-n töqnaşişi natijasida issiklik ötkaziş jarayoni röy beradi. Issiqlik ötkaziş tezligi gaz bosimiga, t-ralar farqiga va devorlar orasidagi masofaga boğliq emas. V.li idişlarning teşiklaridan ötayotgan gaz mikdori bosim (taşki bosim b-n idiş içidagi bosim) farqiga boğliq, örtaça bosimga boğliq emas. Yuqori V.da molekulalar töqnaşmaydi, şu sababli, yuqori V.li idişda molekulalar dastasini hosil qiliş mumkin. Yuqori V.li idişga zaryadli zarralar kiritilganda idiş orqali elektr toki ötadi. Mas., tok ötişga qattiq jismlardagi termoelektron emissiya, avtoelektron emissiya, fotoeffekt va b. hodisalar tufayli zaryadli zarralar çiqişi sabab böladi. Past, örta va yuqori V. hosil qiliş uçun forvakuum mexanik nasoslar, yuqori V. nasoslari va öta yuqori V. nasoslari iş-latiladi. Öta yuqori V. (magnitli) elektr zaryad nasoslar, gitterion nasoslar, adsorbsion nasoslar yordamida olinadi. V. manometr va vakuummetrlar b-n ölçanadi. Elektr vakuum asboblar (mas. radiolampalar, elektron-nur trubkalari, rentgen trubkalari, fotoelementlar va h.q.) işlab çikarişda V.ning muhim ahamiyati bor. V. kimyo sanoati, metallurgiya, kvars şişa i.ç., oziq-ovqat hamda töqimaçilik sanoati va b. sohalarda keng tatbiq qilinadi (q. Vakuum texnikasi).
Q.: Vakuum texnikasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАКУУМ (лот. vacuum — бўшлиқ) — газнинг атмосфера босимидан паст босимдаги ҳолати. В. тушунчаси маълум ҳажмдаги газга, шунингдек космик фазога татбиқ қилинади. В. босим бирлиги б-н ўлчанади. Газнинг В.даги хусусияти газ тўлдирилган идиш ўлчами б-н газ молекулаларининг эркин ўтиш йўли (молекуланинг бир тўқнашишидан иккинчи тўқнашишигача босиб ўтган йўлнинг ўртача узунлиги) орасидаги муносабатга боғлиқ. Газнинг сийраклашганлик даражасига қараб ўта юқори, юқори, ўрта (форвакуум) ва паст В.га бўлинади. Ўта юқори В.га 10 мк Па дан паст, юқори В.га 0,1 дан 10 мк Па гача, ўрта В.га 100 дан 0,1 Па гача, паст В.га 100 Па дан юқори босим соҳаси тўғри келади. Юқори В.даги атмосфера босимидаги газларга нисбатан бутунлай бошқа хоссаларга эга бўлади. Юқори В.да газ молекулалари идишнинг иссиқ ва совуқ деворлари б-н тўқнашиши натижасида иссиклик ўтказиш жараёни рўй беради. Иссиқлик ўтказиш тезлиги газ босимига, т-ралар фарқига ва деворлар орасидаги масофага боғлиқ эмас. В.ли идишларнинг тешикларидан ўтаётган газ микдори босим (ташки босим б-н идиш ичидаги босим) фарқига боғлиқ, ўртача босимга боғлиқ эмас. Юқори В.да молекулалар тўқнашмайди, шу сабабли, юқори В.ли идишда молекулалар дастасини ҳосил қилиш мумкин. Юқори В.ли идишга зарядли зарралар киритилганда идиш орқали электр токи ўтади. Мас., ток ўтишга қаттиқ жисмлардаги термоэлектрон эмиссия, автоэлектрон эмиссия, фотоэффект ва б. ҳодисалар туфайли зарядли зарралар чиқиши сабаб бўлади. Паст, ўрта ва юқори В. ҳосил қилиш учун форвакуум механик насослар, юқори В. насослари ва ўта юқори В. насослари иш-латилади. Ўта юқори В. (магнитли) электр заряд насослар, гиттерион насослар, адсорбцион насослар ёрдамида олинади. В. манометр ва вакуумметрлар б-н ўлчанади. Электр вакуум асбоблар (мас. радиолампалар, электрон-нур трубкалари, рентген трубкалари, фотоэлементлар ва ҳ.қ.) ишлаб чикаришда В.нинг муҳим аҳамияти бор. В. кимё саноати, металлургия, кварц шиша и.ч., озиқ-овқат ҳамда тўқимачилик саноати ва б. соҳаларда кенг татбиқ қилинади (қ. Вакуум техникаси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.