Valyuta tizimi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35-b. — ziyouz.com
Valyuta tizimi — valyuta harakati b-n boğliq iqtisodiy va huquqiy munosabatlar majmui. V.t. valyutalar, ulardan foydalaniş va özaro almaşinuv, tölov vositasi sifatida qöllanilişi, şuningdek valyutalarni işlatiş b-n boğliq pul-kredit munosabatlarining qoida va tadbirlari majmuidan iborat. Şuningdek valyutalarni çiqariş va ularning muomalada bölişini tartibga soladigan organlar ham V.t. ga kiradi. Milliy, mintaqaviy (mas., Yevropa), jahon V.t.lari mavjud. V.t.ning asosiy vazifasi mamlakat içida va mamlakatlararo pul hisobkitoblarini ta'minlaş uçun şaroit yaratişdir. Valyuta kursi tartiboti, valyuta çeklaşarining bor yoki yöqligi, xalqaro hisob-kitoblar şakli, valyutalarni özaro qaytariş şartlari, xalqaro valyuta va oltin bozorlari tartiboti, xalqaro valyuta-kredit taşkilotlarining huquqiy holati (mas., Xalqaro valyuta fondi) kabilar V.t.ning asosiy unsurlarini taşkil etadi. Dastlab milliy xöjalik doirasida paydo böldi. Jahon bozorinint vujudga kelişi b-n jahon V.t. ham şakllandi. 20-a. boşida jahon V.t. öz taraqqiyotining yuksak bosqiçiga yetdi (q. Oltin standart). Kapitalizmning umumiy inqirozi davrida jahon V.t. ham inqirozga yuz burdi, oltin muomala va tölov vositasi vazifasini yöqotdi. Hoz. xalqaro hisoblarning köpçiligi naqd pul iştirokisiz, bank ötkazmalari vositasida amalga oşirilsada, lekin oltin mamlakatlarning özaro pul oldi-berdisini va majburiyatlarini tartibga solib turuvçi sönggi asosiy vosita hisoblanadi. Uning xazinadagi zahiralari esa valyutalar barqarorligi va ayrim mamlakatlar iqtisodiy imkoniyatlarining muhim körsatkiçidir. Xalqaro tölov muomalalarida qoğoz valyutadan foydalaniladi. Bunda AQŞ dollari, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Fransiya franki, Angliya funt sterlingi va b. valyutalarning salmoği katta.
Q.: Oltin standart
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЛЮТА ТИЗИМИ — валюта ҳаракати б-н боғлиқ иқтисодий ва ҳуқуқий муносабатлар мажмуи. В.т. валюталар, улардан фойдаланиш ва ўзаро алмашинув, тўлов воситаси сифатида қўлланилиши, шунингдек валюталарни ишлатиш б-н боғлиқ пул-кредит муносабатларининг қоида ва тадбирлари мажмуидан иборат. Шунингдек валюталарни чиқариш ва уларнинг муомалада бўлишини тартибга соладиган органлар ҳам В.т. га киради. Миллий, минтақавий (мас., Европа), жаҳон В.т.лари мавжуд. В.т.нинг асосий вазифаси мамлакат ичида ва мамлакатлараро пул ҳисобкитобларини таъминлаш учун шароит яратишдир. Валюта курси тартиботи, валюта чеклашарининг бор ёки йўқлиги, халқаро ҳисоб-китоблар шакли, валюталарни ўзаро қайтариш шартлари, халқаро валюта ва олтин бозорлари тартиботи, халқаро валюта-кредит ташкилотларининг ҳуқуқий ҳолати (мас., Халқаро валюта фонди) кабилар В.т.нинг асосий унсурларини ташкил этади. Дастлаб миллий хўжалик доирасида пайдо бўлди. Жаҳон бозорининт вужудга келиши б-н жаҳон В.т. ҳам шаклланди. 20-а. бошида жаҳон В.т. ўз тараққиётининг юксак босқичига етди (қ. Олтин стандарт). Капитализмнинг умумий инқирози даврида жаҳон В.т. ҳам инқирозга юз бурди, олтин муомала ва тўлов воситаси вазифасини йўқотди. Ҳоз. халқаро ҳисобларнинг кўпчилиги нақд пул иштирокисиз, банк ўтказмалари воситасида амалга оширилсада, лекин олтин мамлакатларнинг ўзаро пул олди-бердисини ва мажбуриятларини тартибга солиб турувчи сўнгги асосий восита ҳисобланади. Унинг хазинадаги заҳиралари эса валюталар барқарорлиги ва айрим мамлакатлар иқтисодий имкониятларининг муҳим кўрсаткичидир. Халқаро тўлов муомалаларида қоғоз валютадан фойдаланилади. Бунда АҚШ доллари, Германия маркаси, Япония иенаси, Франция франки, Англия фунт стерлинги ва б. валюталарнинг салмоғи катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.