Varşava

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56-b. — ziyouz.com

Varşava — Polşa Respublikasining poytaxti, Varşava voyevodaligining ma'muriy markazi. Mamlakatning eng katta şahri, siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi. Vislaning har ikki sohilida joylaşgan. Iqlimi mö'tadil kontinental, örtaça yillik yoğin 558 mm; yanv.ning örtaça t-rasi —3,5°, iyulniki 19°. Aholisi 1,628 mln. kişi (1997). Şahar 8 ta ma'muriy r-nga bölingan.

V. tarixiy manbalarda 13-a.dan boşlab tilga olinadi. 15—16-a.larda Ma-zovetskiy knyazligi, 16-a. oxiri — 19-a. boşigaça butun Polşa poytaxti, 1807—13 y.lar Varşava knyazligi, Vena kongressi (1814—15) qaroriga muvofiq, V. Rossiya tarkibiga kirgan Polşa qirolligining poytaxti. 19-a. oxiridan yirik sanoat şahri. 1915— 18y.larda V.ni Germaniya qöşinlari bosib oldi. 1918 y. kuzidan mustaqil Polşa davlatining poytaxti. 1939 y. sent.da V.ni nemis qöşinlari egalladi. 1945 y. 17 yanv. da V. ulardan ozod kilindi. Öşa vaqtdan boşlab, şaharni tiklaş işlari boşlanib ketdi. Qayta tiklaş işlarining butun dunyo miqyosidagi ramzi sifatida V.ga jahon Faxriy muko-foti berilgan (1950). 1955 y.daV.da Varşava şartnomasi imzolandi.

V. mamlakatdagi transport yöllarining yirik tuguni va muhim sanoat markazi. Şahardan 9 t.y. va 9 avtomobil yöli çiqadi. 2 dare porti va Okense xalqaro aeroporti bor. Maşinasozlik va metallsozlik (avto quriliş, elektrotexnika va b.), metallurgiya, kimyo, poligrafiya, tikuvçilik va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan.

V.da 15 oliy öquv yurti, jumladan un-t (1918 y.dan), politexnika in-ti (1915), iqtisod va q.x. oliy öquv maktabi joylaşgan; konservatoriya, Polşa FA, med., nafis san'at va jismoniy tarbiya akademiyalari bor. Köplab kutubxona, 20 dan ziyod muzey, teatrlardan Katta teatr, Xalq teatri mavjud. Me'moriy yodgorliklardan gotika uslubidagi Yan sobori (14-a.), Qasr maydonidagi (1643) Sigizmund III ustunlari (1644), Krasinskiylarning sobiq saroyi (17-a.), Vilyanuv (17-a.) va Lazenki (18-a.) boğ saroy ansambllari va b. saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАРШАВА — Польша Республикасининг пойтахти, Варшава воеводалигининг маъмурий маркази. Мамлакатнинг энг катта шаҳри, сиёсий, иқтисодий, маданий ва илмий маркази. Висланинг ҳар икки соҳилида жойлашган. Иқлими мўътадил континентал, ўртача йиллик ёғин 558 мм; янв.нинг ўртача т-раси —3,5°, июлники 19°. Аҳолиси 1,628 млн. киши (1997). Шаҳар 8 та маъмурий р-нга бўлинган.

В. тарихий манбаларда 13-а.дан бошлаб тилга олинади. 15—16-а.ларда Ма-зовецкий князлиги, 16-а. охири — 19-а. бошигача бутун Польша пойтахти, 1807—13 й.лар Варшава князлиги, Вена конгресси (1814—15) қарорига мувофиқ, В. Россия таркибига кирган Польша қироллигининг пойтахти. 19-а. охиридан йирик саноат шаҳри. 1915— 18й.ларда В.ни Германия қўшинлари босиб олди. 1918 й. кузидан мустақил Польша давлатининг пойтахти. 1939 й. сент.да В.ни немис қўшинлари эгаллади. 1945 й. 17 янв. да В. улардан озод килинди. Ўша вақтдан бошлаб, шаҳарни тиклаш ишлари бошланиб кетди. Қайта тиклаш ишларининг бутун дунё миқёсидаги рамзи сифатида В.га жаҳон Фахрий муко-фоти берилган (1950). 1955 й.даВ.да Варшава шартномаси имзоланди.

В. мамлакатдаги транспорт йўлларининг йирик тугуни ва муҳим саноат маркази. Шаҳардан 9 т.й. ва 9 автомобиль йўли чиқади. 2 даре порти ва Окенце халқаро аэропорти бор. Машинасозлик ва металлсозлик (авто қурилиш, электротехника ва б.), металлургия, кимё, полиграфия, тикувчилик ва озиқ-овқат саноати тармоқлари ривожланган.

В.да 15 олий ўқув юрти, жумладан ун-т (1918 й.дан), политехника ин-ти (1915), иқтисод ва қ.х. олий ўқув мактаби жойлашган; консерватория, Польша ФА, мед., нафис санъат ва жисмоний тарбия академиялари бор. Кўплаб кутубхона, 20 дан зиёд музей, театрлардан Катта театр, Халқ театри мавжуд. Меъморий ёдгорликлардан готика услубидаги Ян собори (14-а.), Қаср майдонидаги (1643) Сигизмунд III устунлари (1644), Красиньскийларнинг собиқ саройи (17-а.), Вилянув (17-а.) ва Лазенки (18-а.) боғ сарой ансамбллари ва б. сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.