Varşava

Varşava (polyakça: Warszawa) — Polşa Respublikasining poytaxti va mamlakatning eng katta şahri. U Visla daryosining har ikki sohilida joylaşgan, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi hisoblanadi.

Varşava tarixiy manbalarda 13-asrdan boşlab tilga olinadi. Inglizça manbaga köra, hozirgi şahar örnidagi dastlabki mustahkamlangan aholi punktlari Brudno va Yazdovda bölgan, 1413-yilda esa şahar Mazoviya knyazligining poytaxtiga aylangan. 1596-yilda qirol Sigizmund III poytaxt va qirol saroyini Krakovdan Varşavaga köçirgan. Şahar 1795-yilgaça Polşa–Litva Birlaşgan davlatining poytaxti bölgan. 1807—1813-yillarda Varşava knyazligining poytaxti, Vena kongressi (1814—15) qaroriga köra esa Rossiya tarkibiga kirgan Polşa qirolligining poytaxti bölgan. 19-asr oxiridan yirik sanoat şahriga aylangan. 1897-yilgi röyxatga köra şaharda 638 000 aholi yaşagan (rus va özbek manbalari); ingliz manbasida bu raqam 626 000 deb berilgan.

1915—1918-yillarda Varşavani Germaniya qöşinlari bosib turdi. 1918-yil kuzidan u mustaqil Polşa davlatining poytaxti böldi. 1939-yil sentabrda şaharni nemis qöşinlari egalladi. Rusça va inglizça manbalarga köra, 1943-yildagi getto qözğoloni va 1944-yildagi Varşava qözğoloni hamda tizimli vayron qiliş natijasida şaharning katta qismi yöq qilindi; rusça manbada şaharning taxminan 85 foizi vayron bölgani aytiladi. Varşava 1945-yil 17-yanvarda ozod qilindi va şundan söng qayta tiklaş boşlandi. Eski şahar, Yangi şahar va Qirollik saroyi tiklandi, biroq ular har doim ham asl şaklida emas. Tiklaş işlarining ramzi sifatida Varşavaga jahon Faxriy mukofoti berilgan (1950). 1955-yilda Varşavada «Varşava şartnomasi» imzolandi.

Şahar Visla daryosi böylarida, mamlakatning şarqiy-markaziy qismida joylaşgan. Iqlimi mötadil kontinental: qişi yumşoq, yozi issiq va nam. Örtaça qiş harorati +2 °C dan −5 °C gaça, yoz harorati +15 °C dan +20 °C gaça. Örtaça yillik yoğin 558 mm. Iqlimi mötadil kamarda joylaşgan şaharlar orasida eng qulaylaridan biri hisoblanadi. 2002-yilgi ma'muriy islohotdan söng Varşava bitta gmindan taşkil topgan povyat bölib, 18 tumanga bölinadi. Ingliz manbasiga köra, şahar maydoni 517 km².

Varşava uzoq vaqt savdo yöllari va Yevropa böylab migratsiyaning tranzit nuqtalaridan biri bölgan, bu aholi soni va milliy tarkibiga ta'sir qilgan. 1897-yilgi röyxatda aholining taxminan 34 foizini (219 000 kişi) yahudiylar taşkil etgan. Köp millatlilik şahar madaniyatiga ta'sir körsatgan; Varşava «Şarqiy Parij», «ikkinçi Parij» laqablarini olgan. Aholi soni özbekça maqolada 1,79 mln (2019), rusça maqolada 1,86 mln (2023), inglizça maqolada 1,87 mln deb körsatilgan. Ayollar va erkaklar nisbati taxminan 54% va 46%.

Varşavaning Polşa yalpi içki mahsulotidagi uluşi 15 foizni taşkil qiladi. Işsizlik 1,8 % (2008). Maşinasozlik va metallsozlik, metallurgiya, kimyo, poligrafiya, tikuvçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Rusça va inglizça manbalarga köra, şaharda Markaziy va Şarqiy Yevropadagi eng yirik Varşava fond birjasi joylaşgan. Jamoat transporti avtobus, tramvay va metrodan iborat; şaharda Polşaning eng yirik xalqaro aeroporti — Frederik Çopin nomidagi aeroport mavjud.

Şaharda 15 oliy öquv yurti bor, jumladan Varşava universiteti, politexnika instituti, Iqtisodiyot maktabi, Çopin nomidagi musiqa akademiyasi va Polşa fanlar akademiyasi. Şahar kutubxona va 20 dan ortiq muzeyga, Katta teatr va Xalq teatriga ega. Me'moriy yodgorliklar orasida 14-asrdagi gotika uslubidagi Yan sobori, Sigizmund III ustuni (1644), Krasinskiylarning sobiq saroyi, Vilyanuv va Lazenki boğ-saroy ansambllari bor. Varşava tarixiy markazi jahon merosi röyxatiga qayta tiklaşning namunasi sifatida kiritilgan. Sport sohasida «Legiya» va «Poloniya» futbol klublari maşhur; 2011-yilda oçilgan Milliy stadion 59 520 tomoşabinga möljallangan.