Vaxş

Vaxş — Tojikistondagi daryo, Panj daryosining öng irmoği. Uz. 524 km. Hav-zasining mayd. qariyb 39,1 ming km2. V. Orqa Olay tizmasining şim. yon bağridan boşlanib, Olay vodiysi böylab oqadi; Qirğizistonda Qizilsuv, Tojikiston hududiga ötgandan söng Surxob («Qizilsuv») deb ataladi, söngra eng yirik irmoği — Obihingov daryosi qöşilgandan keyin Vaxş nomini oladi. V. yuqori oqimida ayrim joylarda çuqur daradan iborat katta nişablikdagi vodiyda tez oqadi. Quyi oqimida keng vodiyga çiqadi. Jiliköl qişloğigaça va undan quyida, to Panj daryosiga quyilgunça daryo özani tarmoqlanadi, qalin töqayzorlar, köl va botqoqliklar köp uçraydi. V. Panj b-n qöşilgandan söng Amudaryo hosil böladi. V. havzasida umumiy mayd. 4518 km2 ni taşkil etuvçi 862 muzlik bor.

V. muzlik, qor suvlaridan töyinadi, yillik oqimining 50% iyul—sent,-da oqib ötadi. Qişda (dek.—fev.da) oqim miqdori 10%ni taşkil etadi. Örtaça suv sarfi 661 m3/sek. V. eng loyqa daryolardan, uning har 1 m3 suvida 4,5 kg loyqa bor, yillik miqdori 90 mln. t ga teng. Noyab.—fev.da qirğoq muzlari, muz parçalari oqimi kuzatiladi. V. energiya zaxiralariga boy. Norak GES va Rogun GES qurilgan. V.ning suvi quyi oqimida qisman suğorişga sarflanadi. Quyi oqimida kema qatnaydi. V. böyida Norak, Qörğontepa (vodiyda) va b. şaharlar joylaşgan. V.dan yirik Vaxş va Şöroobod kanallari çiqarilgan. V.dan va havzasidagi köllardan yiliga 200— 900 s baliq ovlanadi.