Vaxş (daryo)
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Vaxş — Markaziy Osiyodagi daryo, Tojikistonning asosiy daryolaridan biri. Panj daryosining öng irmoği bölib, u bilan qöşilgan joyda Amudaryo hosil böladi. ÖzME'ga köra, daryoning uzunligi 524 km, havzasining maydoni qariyb 39,1 ming km². Inglizça Vikipediyaga köra, havzaning 79,8 foizi Tojikiston hududiga töğri keladi, daryo esa Amudaryo umumiy oqimining taxminan çorak qismini beradi.12
Nomlari va oqimi
13Daryo turli qismlarida turliça ataladi. ÖzME'ga köra, u Orqa Olay tizmasining şimoliy yon bağridan boşlanib, Olay vodiysi böylab oqadi; Qirğizistonda Qizilsuv, Tojikistonga ötgaç Surxob deb ataladi va eng katta irmoği — Obihingov qöşilgandan keyin Vaxş nomini oladi. Rusça Vikipediyaga köra, Vaxş nomi ehtimol qadimgi tojik tilidagi «ösuvçi, köpayuvçi (suv haqida)» ma'nosidagi sözga borib taqaladi.
Yuqori oqimida daryo nişabligi katta, ayrim joylarda çuqur daralarga aylanuvçi tor vodiyda şiddat bilan oqadi. Rusça Vikipediyaga köra, quyilişidan 170 km yuqorida u keng Vaxş vodiysiga çiqadi va bir neça tarmoqqa bölinadi. Quyi oqimda özan tarmoqlanib ketadi, qalin töqayzorlar, köllar va botqoqliklar köp uçraydi. Daryoning Panj bilan qöşilişida «Tigrovaya balka» qöriqxonasi joylaşgan; Inglizça Vikipediyaga köra, bu yer sobiq SSSR hududida hozir qirilib ketgan Turon yolbarsining sönggi makoni bölgan.
Gidrologiyasi
13Vaxş asosan muzlik va qor suvlaridan töyinadi. ÖzME'ga köra, havzada umumiy maydoni 4518 km² bölgan 862 ta muzlik bor; Inglizça Vikipediyaga köra, ular orasida qutb mintaqalaridan taşqaridagi eng uzun muzlik — Fedçenko muzligi ham bor. Oqim fasllar böyiça keskin farq qiladi: ÖzME'ga köra, yillik oqimning yarmi iyul–sentabrda ötadi, qişda esa uning uluşi 10 foiz atrofida qoladi. Örtaça suv sarfi sekundiga 661 m³ ni taşkil etadi. Vaxş Örta Osiyoning eng loyqa daryolaridan biri hisoblangan: ÖzME'ga köra, har kub metr suvida 4,5 kg loyqa bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Norak GES qurilgandan keyin daryoning quyi qismida suv tiniqlaşib, moviy rangga kirgan.
Xöjalikdagi ahamiyati
13Daryo katta gidroenergetika salohiyatiga ega. Inglizça Vikipediyaga köra, 2005-yilda Tojikiston elektr energiyasining 91 foizi gidroelektr stansiyalarida işlab çiqarilgan va uning 90 foizi Vaxşdagi beş GESga töğri kelgan. Ularning eng yirigi — dunyodagi eng baland tögonlardan biriga ega Norak GES; undan quyida Boypaza, Sangtuda-1, Sangtuda-2 va Golovnaya GESlari joylaşgan. Sovet davrida boşlangan Rogun GES qurilişi uzoq vaqt töxtab qolgan, keyinçalik qayta tiklangan.
Daryo suvining katta qismi suğoriş uçun olinadi: Inglizça Vikipediyaga köra, Vaxşdan olinadigan suvning qariyb 85 foizi ekinzorlarga, asosan paxta dalalariga sarflanadi. ÖzME'ga köra, daryodan Vaxş va Şöroobod kanallari çiqarilgan, quyi oqimida kema qatnovi mavjud. Daryo böyida Norak, Bohtar (sobiq Qörğontepa) kabi şaharlar joylaşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Vaxş (daryo) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2907 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAVaxş (daryo). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2907
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2907
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Вахшru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Vakhş (river)en.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.