Vegetativ nerv sistemasi

Vegetativ nerv sistemasi (lot. vegetatio — ösiş, rivojlaniş, qözğaliş) — odam va umurtqali hayvonlar nerv sistemasining bir qismi; V.n.s.ning tolalari barça içki a'zolarning silliq muskullariga tarqalib, ular faoliyatini kişi ixtiyorisiz (avtonom holda) boşqarib turadi. Ammo V.n.s. animal (skelet muskullarigaça tarqaluvçi) nervlar singari boş miya katta yarim şarlari pöstloği boşqaruvida faoliyat körsatadi. Bu terminni fanga birinçi marta fransuz vraçi M. Bişa kiritgan (1801) va uning somatik nerv sistemasi faoliyatidan farqini ilmiy jihatdan asoslab bergan. Ingliz fiziologi J. Lengli (1903) V.n.s.ni «avtonom nerv sistemasi» deb atadi, çunki V.n.s.ning faoliyati ong b-n boşqarilmaydi, şu sababli «avtonom» yoki ixtiyorsiz nerv sistemasi deb ham yuritiladi.

V.n.s. moddalar almaşinuvi jarayonida qatnaşadigan barça a'zolarning (yurak-qon tomir, nafas, hazm qiliş, ajratiş, köpayiş) töqima va muskullar trofikasini (trophe — ovqat) bevosita yoki gumoral (suyuqlik muhit vositasida) yöl b-n idora etadi. V.n.s. joylanişi va faoliyatiga köra animal nerv sistemasidan birmunça farq qiladi. Animal nerv sistemasi faqat köndalang-tarğil (skelet) muskullarni idora qilsa, V.n.s. hujayralar, töqimalar va silliq muskullarni nerv b-n ta'minlaydi. Animal nervlar miya stvoli (ustuni) va orqa miyaning barça segmentlaridan bir tekisda çiqadi, vegetativ nervlar esa markaziy nerv sistemasining ma'lum qismlaridan (örta va uzunçoq miyadan, orqa miyaning barça kökrak va uçta bel segmentlarida öziga tegişli umurtqalar oraliğidan, şuningdek dumğaza sohasidan, ikkinçi — törtinçi dumğaza umurtqalari oraliğidan) tarqaladi. Animal nervlar orqa miyadan çiqib uzilmasdan işçi a'zolarga boradi. Vegetativ nervlar miya sohasidan çiqqandan söng yöl-yölakay vegetativ tugunlarda töxtab, keyin işçi a'zolarga tarqaladi. Bundan taşqari, tugundan oldingi tolalarning har biri tugundan keyingi bir qança tolalarga öz ta'sirini ötkazadi. Animal nervlar miyelin (yoğ) pardaga öralgan va yöğonroq, vegetativ nervlar esa miyelinsiz va ingiçka böladi. Vegetativ nervlar asosan animal nervlar tarkibida, qon tomirlar devorida çigallar hosil qilib tarqaladi. Vegetativ nervlarning har biri ham sezuvçi, ham harakatlanuvçi tolalar vazifasini bajaradi. Ularda impuls (ta'sir)lar sekundiga 10 m tezlikka yetadi. Somatik nervlar tarkibidagi tolalar (sezuvçi va harakatlanuvçi) esa alohida, miyelin pardali bölgani uçun ularda impuls sekundiga 100 m tezlikka yetadi.

V.n.s. faoliyatiga köra simpatik va parasimpatik nerv sistemasiga ajratiladi. Simpatik nerv sistemasi adrenalinga öxşaydigan simpatii, parasimpatik nerv sistemasi esa atsetilxolin vositasi ta'sirida qözğaladi. Bu moddalar qonga va limfa suyukligiga şimilib, ular orkali nervlar qözğaladi. Markaziy nerv sistemasi taşqi va içki muhit ta'sirlariga V.n.s. orqali javob beradi va organizmni doim özgarib turadigan muhitga moslaştiradi. Odatda simpatik nervlar funksiyasi jihatidan parasimpatik nervlarga qarama-qarşi ta'sir körsatadi. Simpatik nervlar köz qoraçiğini kengaytiradi, sölak va b. ajralişini kamaytiradi, yurak qisqarişini kuçaytiradi, me'da va içak harakati (peristaltika)ni susaytirib, ularning şira çiqariş faoliyatini pasaytiradi, öpka, bronxlarni kengaytiradi. Parasimpatik nervlar esa aksinça köz qoraçiğini siqib toraytiradi, sulak bezlari işini kuçaytiradi, yurak faoliyatini pasaytiradi, içak harakatini tezlaştiradi, öpka, bronxlarni toraytiradi. V.n.s. somatik nerv sistemasi b-n bir butun hamjihat bölib işlaydi, uni markaziy nerv sistemasining oliy bölimlari, asosan boş miya katta yarim şarlari pöstloği nazorat qilib turadi. Mas., organizmga sovuq ta'sir qilganda simpatik nervlar qözğalib, qon tomirlar torayadi. Gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez faoliyati kuçayadi, natijada bir talay adrenalin ajralib, organizmda issiqlik saqlanişini ta'minlaydi. Aksinça, organizmda issiqlik köpayişi tufayli parasimpatik nervlar qözğaladi. V.n.s.ning faoliyati turli kasalliklar davrida, obhavoning özgarişi, taşqi va içki ta'sirlar orqali özgaradi.

Nosir Axmedov.