Vegetativ nerv sistemasi

Vegetativ nerv sistemasi (lotinça vegetatio — «ösiş, qözğaliş»), avtonom nerv sistemasi — odam va umurtqali hayvonlar nerv sistemasining içki a'zolar, içki va taşqi sekretsiya bezlari, qon va limfa tomirlari hamda silliq muskullar faoliyatini boşqaradigan qismi. Uning işi ongga böysunmaydi, şu sababli u ixtiyorsiz nerv sistemasi deb ham ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, vegetativ nerv sistemasi organizm içki muhitining doimiyligini saqlaş va moslaşuv reaksiyalarida yetakçi rol öynaydi.12

ÖzME'ga köra, «vegetativ nerv sistemasi» atamasini 1801-yilda fransuz şifokori Mari Fransua Kzavye Bişa kiritgan va uni somatik nerv sistemasidan farqlagan. 1903-yilda ingliz fiziologi Jon Lengli uni «avtonom nerv sistemasi» deb atagan, çunki uning faoliyati ong bilan boşqarilmaydi.

Somatik nerv sistemasi skeletning köndalang-tarğil muskullarini boşqaradi, vegetativ nerv sistemasi esa hujayralar, töqimalar va silliq muskullarni nerv bilan ta'minlaydi. ÖzME'ga köra, somatik nervlar orqa miyadan çiqib, uzilmasdan işçi a'zogaça boradi, vegetativ nervlar esa yöldagi vegetativ tugunlarda (ganglialarda) töxtab, söng a'zolarga tarqaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu yöl ikki neyrondan iborat: tanasi markaziy nerv sistemasida joylaşgan birinçi (tugundan oldingi) neyron tugundagi ikkinçi neyron bilan tutaşadi.

Vegetativ tolalar odatda miyelin pardasiz va ingiçka böladi. ÖzME'ga köra, ularda impuls sekundiga taxminan 10 metr, miyelin pardali somatik tolalarda esa 100 metrgaça tezlikda tarqaladi.

Vegetativ nerv sistemasi an'anaviy ravişda simpatik va parasimpatik bölimlarga ajratiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, simpatik bölim orqa miyaning kökrak va bel segmentlaridan, parasimpatik bölim esa miya stvolidagi bir neça boş miya nervlari (jumladan, adaşgan nerv) va orqa miyaning dumğaza qismidan boşlanadi. Rusça Vikipediyada uçinçi — metasimpatik bölim ham ajratiladi; inglizça Vikipediya ovqat hazm qiliş yölini boşqaradigan enterik nerv sistemasini alohida bölim sifatida körsatadi.

ÖzME'ga köra, simpatik nervlar uçlarida noradrenalin, parasimpatik nervlar uçlarida esa atsetilxolin ajraladi. Ikki bölim köp a'zolarga qarama-qarşi ta'sir körsatadi. Simpatik nervlar köz qoraçiğini kengaytiradi, yurak qisqarişlarini tezlaştiradi va kuçaytiradi, bronxlarni kengaytiradi, sölak ajralişini va içak harakatini susaytiradi. Parasimpatik nervlar esa qoraçiqni toraytiradi, yurak urişini sekinlaştiradi, sölak bezlari va içak işini kuçaytiradi. Inglizça Vikipediyada simpatik bölim «jang yoki qoçiş» reaksiyasi bilan, parasimpatik bölim esa «dam oliş va hazm qiliş» holati bilan boğlanadi; biroq bu soddalaştiriş ekani, ayrim jarayonlarda ikkala bölim birgalikda iştirok etişi ham qayd etilgan.

Vegetativ nerv sistemasi somatik nerv sistemasi bilan bir butun bölib işlaydi va markaziy nerv sistemasining oliy bölimlari, xususan, gipotalamus va boş miya pöstloği nazoratida turadi. ÖzME'ga köra, masalan, sovuq ta'sir qilganda simpatik nervlar qözğalib, qon tomirlari torayadi, gipofiz, buyrak usti va qalqonsimon bezlar faolligi oşadi, natijada organizmda issiqlik saqlanadi. Ob-havo özgarişi, kasalliklar va boşqa taşqi hamda içki ta'sirlar uning faoliyatini özgartirişi mumkin. Vegetativ nerv sistemasining tuzilişi va işini Anatomiya va Fiziologiya örganadi.