Veksel
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 94-b. — ziyouz.com
Veksel (nem. Wechsel — ayirboşlaş) — körsatilgan muddatda muayyan miqdordagi pulni tölaş majburiyati qayd etilgan qarzdorlik haqidagi rasmiy hujjat; qimmatli qoğoz. U universal tölov, kredit va hisob vositasi bölib, xalqaro savdoda tölov majburiyati; qisqa muddatli (6 oy) tijorat-kredit vositasi; banklararo uzoq muddatli munosabatlarni şakllantiruvçi vosita; banklardan ssuda oliş uçun garov (şuningdek tijorat banki markaziy bankdan ssuda olişda beradigan garov) tarzida keng qöllaniladi. V.ning asosan oddiy V. (qarzdor tomonidan muayyan summani belgilangan muddatda qaytariş haqida qarz beruvçi oldidagi majburiyat), ötkazma V. (qarz beruvçining qarzni V.ni taqdim etuvçiga yoki hujjatda körsatilgan şaxsga tölaş haqidagi buyruği), xazina V. (öz xarajatlarini qoplaş uçun davlat tomonidan çiqariladi), moliya V. (bir bank boşqa bankka qarz puli oliş uçun beradi), tijorat V. (tovar egasiga garov tarzida beriladi) va b. turlari bor.
V. hisob vositasi va ayirboşlaş hujjati sifatida Yevropa mamlakatlarda 17-a.da şakllandi. 19-a.ning oxiridan boşlab Turkistondagi xususiy tijorat banklari savdo-sotiqda V. muomalasini keng yölga qöygan. Sobiq Ittifoqda, şu jumladan Özbekistonda V. yangi iqtisodiy siyosat davrida (davlat hamda kooperativ korxonalar örtasidagi munosabatlarda) ham işlatilgan. 1930—32 y.lardagi kredit islohotida bevosita maqsadli bank orqali kreditlaşga ötilişi b-n mamlakat içida V. muomalasi tugatilgan. Boşqa köpgina davlatlarda V. muomalalari 1930 y. Jenevada qabul qilin-gan «Veksel töğrisida»gi konvensiyaga muvofiq olib boriladi. Unda V.ning kuyidagi majburiy unsurlari bölişi qatiy belgilangan: V. belgisi — «Veksel» yozuvi; V.da körsatilgan summani sözsiz tölaş majburiyati; qarz tölovçi va birinçi V. egasining nomi; remitent nomi; tölov muddati va joyi; V. töldirilgan sana va manzil; V. beruvçining imzosi.
V. ni amal qiliş muddatini çöziş (V. prolongatsiyasi) qonunga muvofiq yoki trassant va trassatning özaro kelişuvi asosida amalga oşiriladi.
ÖzRning 1993 y. 2 sent.dagi «Qimmatli qoğozlar va fond birjasi töğrisida»gi qonuniga muvofiq 1994 y.dan boşlab Özbekistonda V.lar muomalaga kiritildi. V.lar naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oşirişning eng qulay vositasi sifatida korxona va taşkilotlarda keng qöllaniladi.
Eson Egamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕКСЕЛЬ (нем. Wechsel — айирбошлаш) — кўрсатилган муддатда муайян миқдордаги пулни тўлаш мажбурияти қайд этилган қарздорлик ҳақидаги расмий ҳужжат; қимматли қоғоз. У универсал тўлов, кредит ва ҳисоб воситаси бўлиб, халқаро савдода тўлов мажбурияти; қисқа муддатли (6 ой) тижорат-кредит воситаси; банклараро узоқ муддатли муносабатларни шакллантирувчи восита; банклардан ссуда олиш учун гаров (шунингдек тижорат банки марказий банкдан ссуда олишда берадиган гаров) тарзида кенг қўлланилади. В.нинг асосан оддий В. (қарздор томонидан муайян суммани белгиланган муддатда қайтариш ҳақида қарз берувчи олдидаги мажбурият), ўтказма В. (қарз берувчининг қарзни В.ни тақдим этувчига ёки ҳужжатда кўрсатилган шахсга тўлаш ҳақидаги буйруғи), хазина В. (ўз харажатларини қоплаш учун давлат томонидан чиқарилади), молия В. (бир банк бошқа банкка қарз пули олиш учун беради), тижорат В. (товар эгасига гаров тарзида берилади) ва б. турлари бор.
В. ҳисоб воситаси ва айирбошлаш ҳужжати сифатида Европа мамлакатларда 17-а.да шаклланди. 19-а.нинг охиридан бошлаб Туркистондаги хусусий тижорат банклари савдо-сотиқда В. муомаласини кенг йўлга қўйган. Собиқ Иттифоқда, шу жумладан Ўзбекистонда В. янги иқтисодий сиёсат даврида (давлат ҳамда кооператив корхоналар ўртасидаги муносабатларда) ҳам ишлатилган. 1930—32 й.лардаги кредит ислоҳотида бевосита мақсадли банк орқали кредитлашга ўтилиши б-н мамлакат ичида В. муомаласи тугатилган. Бошқа кўпгина давлатларда В. муомалалари 1930 й. Женевада қабул қилин-ган «Вексель тўғрисида»ги конвенцияга мувофиқ олиб борилади. Унда В.нинг куйидаги мажбурий унсурлари бўлиши қатьий белгиланган: В. белгиси — «Вексель» ёзуви; В.да кўрсатилган суммани сўзсиз тўлаш мажбурияти; қарз тўловчи ва биринчи В. эгасининг номи; ремитент номи; тўлов муддати ва жойи; В. тўлдирилган сана ва манзил; В. берувчининг имзоси.
В. ни амал қилиш муддатини чўзиш (В. пролонгацияси) қонунга мувофиқ ёки трассант ва трассатнинг ўзаро келишуви асосида амалга оширилади.
ЎзРнинг 1993 й. 2 сент.даги «Қимматли қоғозлар ва фонд биржаси тўғрисида»ги қонунига мувофиқ 1994 й.дан бошлаб Ўзбекистонда В.лар муомалага киритилди. В.лар нақд пулсиз ҳисоб-китобларни амалга оширишнинг энг қулай воситаси сифатида корхона ва ташкилотларда кенг қўлланилади.
Эсон Эгамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.