Ventilyatsiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–125-b. — ziyouz.com
Ventilyatsiya (lot. ventilatio — şamollatiş) — xonalarning havosini almaştirib turiş hamda bu işni amalga oşiradigai qurilmalar majmui. Şaxtalar, sanoat korxonalari, turar joy binolari, jamoat uylari havosini yangilaş uçun qöllaniladi. Binolarning havosi vaqt ötişi b-n fizik va kimyoviy jihatdan salbiy tomonga özgaradi, çunki odam terisi, nafas a'zolari orqali, uskunalarning işlaş jarayonlari tufayli va b. yöllari b-n taşqi muhitga issiqlik. suv buğlari, karbonat angidrid va qölansa hidli moddalar (ter, organik moddalarning buziliş mahsulotlari va b.) ajraladi. Ma'lumki, katta yoşdagi odam normal (20°) t-rada taşki muhitga 1 soatda 22— 40 l karbonat angidrid, 100—200 kkal issiqlik va 50 g suv buği çiqaradi. Yopiq xonalar havosi özgarganda organizmdagi ba'zi jarayonlar buzilib: kişi dimiqib qoladi. Ba'zi sanoat korxonalaridan çiqadigan badböy hid va kimyoviy moddalardan ifloslangan havo kişilarning markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir sistemasi, içki a'zolari va hatto muşaklariga ta'sir etib, kon bosimini oşiradi, yurak uruşini tezlaştiradi, içki bosimini kötarib yuboradi va h.k. Kişilarning yaşaşi, işlaşi va dam olişi uçun mö'tadil şaroit yaratiş da V. muhim omil hisoblanadi. Issiq mintaqali joylarda, şu jumladan Örta Osiyo hududida V. ning ahamiyati ayniqsa katta. Şuning uçun bölsa kerak ota-bobolarimiz, ustalarimiz, qad. me'morlarimiz unga azaldan e'tibor berib kelişgan. Eşik va derazaning yuqori qismiga işlangan panjaralar, oşxona, novvoyxonalar tomidagi oçiq mörilar V. vazifasini ötagan.
V. ning tabiiy vasun'iy xillari böladi. Tabiiy V.da xonalar deraza va eşiklar orqali şamollatiladi. Sun'iy V.da maxsus qurilmalar (ventilyator va b.) işlatiladi. Sun'iy V. havo öz-özidan almaşinadigan (xona içidagi va taşqi havo oğirliklari orasidagi farq hisobiga) va majburan (ventilyator yordamida) almaştiriladigan xillarga bölinadi. Sanoat binolarida zararli va portlaş xavfi bölgan gaz hamda çanglar ejektor yordamida çiqarib turiladi. Turar joylarda eşik, rom orqali havo doimo almaşinib turadi (tabiiy V.), taşki havo t-rasi xonadagi havo t-rasidan qança köp farq qilsa, havo şunçalik yaxşi almaşinadi. Köp qavatli uylarda xonalar havosini toza tutiş uçun oşxona, vanna, hojatxona havosi V. tizimi yordamida almaştirib turiladi. V. umumiy (hamma xonalar markazlaşgan usulda şamollatiladi) va mahalliy (xonalar alohida-alohida şamollatiladi) xillarga ham bölinadi. Teatr, kinoteatr, restoran, maktab, kasalxona va b. jamoat binolarida asosan sun'iy va umumiy şamollatiş tizimi işlatiladi. Xonalarni V. yordamida şamollatib turişdan taşqari ularning t-rasi va namligini mö'tadillab turiş ham zarur. Bu tadbir konditsioner va isitiş tizimlari yordamida amalga oşiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНТИЛЯЦИЯ (лот. ventilatio — шамоллатиш) — хоналарнинг ҳавосини алмаштириб туриш ҳамда бу ишни амалга оширадигаи қурилмалар мажмуи. Шахталар, саноат корхоналари, турар жой бинолари, жамоат уйлари ҳавосини янгилаш учун қўлланилади. Биноларнинг ҳавоси вақт ўтиши б-н физик ва кимёвий жиҳатдан салбий томонга ўзгаради, чунки одам териси, нафас аъзолари орқали, ускуналарнинг ишлаш жараёнлари туфайли ва б. йўллари б-н ташқи муҳитга иссиқлик. сув буғлари, карбонат ангидрид ва қўланса ҳидли моддалар (тер, органик моддаларнинг бузилиш маҳсулотлари ва б.) ажралади. Маълумки, катта ёшдаги одам нормал (20°) т-рада ташки муҳитга 1 соатда 22— 40 л карбонат ангидрид, 100—200 ккал иссиқлик ва 50 г сув буғи чиқаради. Ёпиқ хоналар ҳавоси ўзгарганда организмдаги баъзи жараёнлар бузилиб: киши димиқиб қолади. Баъзи саноат корхоналаридан чиқадиган бадбўй ҳид ва кимёвий моддалардан ифлосланган ҳаво кишиларнинг марказий нерв системаси, юрак-томир системаси, ички аъзолари ва ҳатто мушакларига таъсир этиб, кон босимини оширади, юрак урушини тезлаштиради, ички босимини кўтариб юборади ва ҳ.к. Кишиларнинг яшаши, ишлаши ва дам олиши учун мўътадил шароит яратиш да В. муҳим омил ҳисобланади. Иссиқ минтақали жойларда, шу жумладан Ўрта Осиё ҳудудида В. нинг аҳамияти айниқса катта. Шунинг учун бўлса керак ота-боболаримиз, усталаримиз, қад. меъморларимиз унга азалдан эътибор бериб келишган. Эшик ва деразанинг юқори қисмига ишланган панжаралар, ошхона, новвойхоналар томидаги очиқ мўрилар В. вазифасини ўтаган.
В. нинг табиий васунъий хиллари бўлади. Табиий В.да хоналар дераза ва эшиклар орқали шамоллатилади. Сунъий В.да махсус қурилмалар (вентилятор ва б.) ишлатилади. Сунъий В. ҳаво ўз-ўзидан алмашинадиган (хона ичидаги ва ташқи ҳаво оғирликлари орасидаги фарқ ҳисобига) ва мажбуран (вентилятор ёрдамида) алмаштириладиган хилларга бўлинади. Саноат биноларида зарарли ва портлаш хавфи бўлган газ ҳамда чанглар эжектор ёрдамида чиқариб турилади. Турар жойларда эшик, ром орқали ҳаво доимо алмашиниб туради (табиий В.), ташки ҳаво т-раси хонадаги ҳаво т-расидан қанча кўп фарқ қилса, ҳаво шунчалик яхши алмашинади. Кўп қаватли уйларда хоналар ҳавосини тоза тутиш учун ошхона, ванна, ҳожатхона ҳавоси В. тизими ёрдамида алмаштириб турилади. В. умумий (ҳамма хоналар марказлашган усулда шамоллатилади) ва маҳаллий (хоналар алоҳида-алоҳида шамоллатилади) хилларга ҳам бўлинади. Театр, кинотеатр, ресторан, мактаб, касалхона ва б. жамоат биноларида асосан сунъий ва умумий шамоллатиш тизими ишлатилади. Хоналарни В. ёрдамида шамоллатиб туришдан ташқари уларнинг т-раси ва намлигини мўътадиллаб туриш ҳам зарур. Бу тадбир кондиционер ва иситиш тизимлари ёрдамида амалга оширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.