Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Vilnyus

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171-b. — ziyouz.com

    Vilnyus (avvalgi nomlari Vilno, Vilna) — şahar, Litva Respublikasi poytaxti, yirik sanoat va madaniyat markazi. Nyaris (Viliya) va Vilnya (Vilnyale) daryolari tutaşgan yerda. Şahar Vilnya daryosi nomi b-n atalgan (litvaça vilnya, vilnis — «tölqin» demak).

    Yanv.ning örtaça t-rasi —5,3°, iyulniki 17,9°. T.y. va avtomobil yöllari tuguni. Aholisi 591,2 ming kişi (1999). V. birinçi marta 12-a. yilnomasida tilga olingan. 1323 y. Litva knyazi Gediminas mamlakat poytaxtini Litvaning qad. poytaxti Trakaydan V.ga köçirgan. Litvani Rossiya imperiyasi bosib olgaç (1795), V. gubernyaning ma'muriy markazi böldi. 1918 y.da V.da hokimiyatni bolşeviklar egallab oldi. 1920—39 y.larda V. panlar Polşasi tarkibida böldi, 1940 y.dan Litva poytaxti. 2-ja-hon uruşida katta zarar körgan V. qisqa muddat içida qayta tiklandi va Boltiqböyi iqtisodiy r-nining eng yirik iqtisodiy, madaniy markazlaridan biri bölib qoldi. Respublika yalpi sanoat mahsulotining aksariyat qismi V.da işlab çiqariladi. Maşinasozlik (stanoksozlik, asbobsozlik, issiklik apparaturalari, elektr dvigatellari, elektr payvandlaş va savdo-sotiq asboblari, radio ölçov priborlari, q.x. maşinalari va b.) va metallsozlik yetakçi örinda turadi. Kimyo, yengil (tikuvçilik va paypoq-trikotaj f-kalari, poyabzal, attorlik korxonalari), oziq-ovqat (göşt k-ti, konditer, tamaki f-kalari, yog, pivo z-dlari) sanoati korxonalari bor. Quriliş materiallari va mebel işlab çiqariladi. V.dan 10 km narida joylaşgan Yangi Vilnyada yirik sanoat r-ni vujudga kelgan. V.— muxim madaniy markaz. V.da respublika Fanlar akademiyasi (1940 y.dan), ilmiy tadqiqot in-tlari, 5 oliy öquv yurti (şu jumladan Vilnyus universiteti, konservatoriya), 150 ga yaqin ommaviy kutubxona, 12 muzey (şu jumladan suratlar galereyasi, xalq san'ati, tarix-etnografiya muzeylari), 5 teatr (Litva opera va balet teatri va b.) va b. muassasalar işlab turibdi. V.da me'moriy yodgorliklardan Baland qasr (14—15-a.lar) qoldiqlari, Mikaloyalus gotika çerkovi (14-a.), bernardinçilar çerkovi va ibodatxonasi (16-a.), Onoye çerkovi (16-a.) va Mikolo çerkovi (16— 17-a.lar), un-t binolari majmui (16-a. 2-yarmi — 19-a. 1-yarmi), Kazimero (1604—18), Tereses (1634—50), Pyatro ir Povilo (1668— 75), Kotrinos (17-a. oxiri —18-a. örtasi) barokko çerkovlari, me'mor L. Stuoki-Gutsyaviçyusning klassik stilidagi binolari (kafedral sobor, 1777—1801; ratuşa 1786—99) saqlangan. 1940-y.lardan söng yangi turar joy r-nlari (Lazdinay, 1967 y.dan; Jirmunay, 1968 y.dan) va jamoat binolari («Nyaringa» mehmonxonasi, 1960; Sport saroyi, 1971; Opera va balet teatri, 1973) vujudga keldi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ВИЛЬНЮС (аввалги номлари Вильно, Вильна) — шаҳар, Литва Республикаси пойтахти, йирик саноат ва маданият маркази. Нярис (Вилия) ва Вильня (Вильняле) дарёлари туташган ерда. Шаҳар Вильня дарёси номи б-н аталган (литвача вильня, вильнис — «тўлқин» демак).

    Янв.нинг ўртача т-раси —5,3°, июлники 17,9°. Т.й. ва автомобиль йўллари тугуни. Аҳолиси 591,2 минг киши (1999). В. биринчи марта 12-а. йилномасида тилга олинган. 1323 й. Литва князи Гедиминас мамлакат пойтахтини Литванинг қад. пойтахти Тракайдан В.га кўчирган. Литвани Россия империяси босиб олгач (1795), В. губернянинг маъмурий маркази бўлди. 1918 й.да В.да ҳокимиятни большевиклар эгаллаб олди. 1920—39 й.ларда В. панлар Польшаси таркибида бўлди, 1940 й.дан Литва пойтахти. 2-жа-ҳон урушида катта зарар кўрган В. қисқа муддат ичида қайта тикланди ва Болтиқбўйи иқтисодий р-нининг энг йирик иқтисодий, маданий марказларидан бири бўлиб қолди. Республика ялпи саноат маҳсулотининг аксарият қисми В.да ишлаб чиқарилади. Машинасозлик (станоксозлик, асбобсозлик, иссиклик аппаратуралари, электр двигателлари, электр пайвандлаш ва савдо-сотиқ асбоблари, радио ўлчов приборлари, қ.х. машиналари ва б.) ва металлсозлик етакчи ўринда туради. Кимё, енгил (тикувчилик ва пайпоқ-трикотаж ф-калари, пойабзал, атторлик корхоналари), озиқ-овқат (гўшт к-ти, кондитер, тамаки ф-калари, ёг, пиво з-длари) саноати корхоналари бор. Қурилиш материаллари ва мебель ишлаб чиқарилади. В.дан 10 км нарида жойлашган Янги Вильняда йирик саноат р-ни вужудга келган. В.— мухим маданий марказ. В.да республика Фанлар академияси (1940 й.дан), илмий тадқиқот ин-тлари, 5 олий ўқув юрти (шу жумладан Вильнюс университети, консерватория), 150 га яқин оммавий кутубхона, 12 музей (шу жумладан суратлар галереяси, халқ санъати, тарих-этнография музейлари), 5 театр (Литва опера ва балет театри ва б.) ва б. муассасалар ишлаб турибди. В.да меъморий ёдгорликлардан Баланд қаср (14—15-а.лар) қолдиқлари, Микалоялус готика черкови (14-а.), бернардинчилар черкови ва ибодатхонаси (16-а.), Оное черкови (16-а.) ва Миколо черкови (16— 17-а.лар), ун-т бинолари мажмуи (16-а. 2-ярми — 19-а. 1-ярми), Казимеро (1604—18), Тересес (1634—50), Пятро ир Повило (1668— 75), Котринос (17-а. охири —18-а. ўртаси) барокко черковлари, меъмор Л. Стуоки-Гуцявичюснинг классик стилидаги бинолари (кафедраль собор, 1777—1801; ратуша 1786—99) сақланган. 1940-й.лардан сўнг янги турар жой р-нлари (Лаздинай, 1967 й.дан; Жирмунай, 1968 й.дан) ва жамоат бинолари («Няринга» меҳмонхонаси, 1960; Спорт саройи, 1971; Опера ва балет театри, 1973) вужудга келди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.