Vilnyus
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Vilnyus (litovça: Vilnius) — Litva Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri, Boltiqböyi mintaqasining yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Şahar Neris va Vilnia daryolari tutaşgan yerda joylaşgan.
Tarixi
13Vilnyus 1323-yilda Litva knyazi Gediminasning maktubida uning poytaxti sifatida tilga olingan. Özbekça Vikipediyada şahar birinçi marta 12-asr yilnomasida tilga olingani aytilgan, boşqa manbalarda esa 1323-yil birinçi eslatma sifatida körsatilgan; bu ma'lumotlar bir-biriga zid. Şahar nomi Vilnia daryosi nomidan kelib çiqqan deb hisoblanadi; litovça vilnis „tölqin“ ma'nosini bildiradi.
Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şaharga 1387-yilda şahar huquqlari berilgan, 1579-yilda Vilnyus universiteti taşkil etilgan. 1795-yilda Litvani Rossiya imperiyasi bosib olgaç, Vilnyus gubernyaning ma'muriy markaziga aylandi. 1920–1939-yillarda şahar Polşa tarkibida böldi, 1940-yildan Litva poytaxti. Ikkinçi jahon uruşida katta zarar körgan şahar qisqa muddatda qayta tiklandi. 1990-yil 11-martda Litva SSR Oliy Kengaşi Sovet Ittifoqidan ajralib çiqqanini e'lon qildi, 1991-yil sentyabrda Sovet Ittifoqi Litva mustaqilligini tan oldi.
Geografiyasi
13Şahar Litvaning janubi-şarqida, Vilnia va Neris daryolari qöşilgan joyda joylaşgan. Maydoni taxminan 401–402 km². Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar hududining 68,8 foizini yaşil hudud egallaydi; rus tilidagi Vikipediyada esa bu körsatkiç boşqaça berilgan (43,9 foiz yaşil massivlar). Iqlimi mötadil kontinental: yanvarning örtaça harorati ingliz tilidagi Vikipediyada −3,9°, özbekça Vikipediyada −5,3°; iyulniki mos ravişda 18,7° va 17,9°. Yillik yoğin miqdori taxminan 688–691 mm.
Aholisi
13Özbekça Vikipediyada aholi soni 591,2 ming kişi (1999) deb berilgan. Rus va ingliz tilidagi manbalarda hozirgi aholi taxminan 618–619 ming kişi. 2021-yilgi röyxatga köra, aholining 67,1 foizini litovlar, 15,4 foizini polyaklar, 9,7 foizini ruslar, 2,7 foizini belaruslar, 0,8 foizini ukrainlar taşkil etadi.
Iqtisodiyoti
13Respublika yalpi sanoat mahsulotining aksariyat qismi Vilnyusda işlab çiqariladi. Maşinasozlik (stanoksozlik, asbobsozlik, elektr dvigatellari va boşqalar) va metallsozlik yetakçi örinda turadi; kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari ham bor. Şahardan 10 km narida Yangi Vilnia sanoat rayoni vujudga kelgan. Şahar temir yöl va avtomobil yöllari tuguni hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Vilnyus moliya markazi va fintex sohasining muhim markazidir.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Vilnyusda Fanlar akademiyasi (1940-yildan), ilmiy tadqiqot institutlari, Vilnyus universiteti va konservatoriyani öz içiga olgan 5 oliy öquv yurti, 150 ga yaqin ommaviy kutubxona, 12 muzey va 5 teatr (şu jumladan Litva opera va balet teatri) faoliyat yuritadi. Me'moriy yodgorliklardan Baland qasr qoldiqlari (14–15-asrlar), gotika çerkovi, bernardinçilar çerkovi, universitet binolari majmui, barokko çerkovlari hamda L. Stuoki-Gutsyaviçyusning klassik uslubidagi binolari (kafedral sobor, ratuşa) saqlangan. Eski şahar 1994-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Şahar nomi bilan atalgan „Vilnyus barokkosi“ uslubi mavjud. 2009-yilda Vilnyus Yevropa madaniyat poytaxti bölgan, 2023-yilda NATO sammitiga mezbonlik qilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Vilnyus // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/531 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAVilnyus. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/531
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/531
Raqamlarda
Aholi soni · 1-iyul 2026
619 ming kişi
+6,5 %1-yanvar 2023ga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
3 ta manba- 1Wikidata: Q216wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q37wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 3Wikidata: Q2391738wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.