Vilt
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169–170-b. — ziyouz.com
Vilt (ing. to wilt — söliş), oq palak, söliş — takomillaşmagan zamburuğlar qözğatadigan ösimlik ötkazuvçi naylari kasalliklari (traxeomikozlar). Vertitsillyoz V. va fuzarioz V. turlari bor.
Vertitsillyoz V.ni Verticillium dahliae Klebahn zamburuği qözğatadi. Ikki pallali ösimliklarning qariyb 400 dan ortiq turini zararlaydi. Ayniqsa, Özbekistonda köproq ğöza, kamroq kunjut, dağal kanop, jut, ziğir, baqalajon, qalampir, pomidor, kartoşka, nöxat, qovun, tarvuz, moş, loviya, yer yonğoq, kungaboqar; meva daraxtlaridan şaftoli, örik, olma va b. ösimliklar kasallanadi. Zamburuğning rivojlanişi uçun qulay harorat 18—26°, tuproq namligi 60—80%. Zamburuğ harorat —20» gaça pasayganda ham halok bölmaydi. Tuprokda va ösimlik qoldiğida rivojlanayotgan zamburuğ soğlom ösimlikka ötadi. Vertitsillyoz V.ning asosiy belgilari: ösimlik barglari pastdan yuqoriga qarab zararlanadi, ksilema tomir devorlari qorayadi. Keng yaprokuş ösimliklar (baqalajon, dağal kanop, qovun va b.)ning ostki yaşil barglarida sariq doğlar paydo böladi, keyin barg qönğir tusga kirib quriydi, tökilib ketadi. Ensiz yaproqli ösimliklar (kanop, kunjut, jut va b.) barglarida esa bilinar-bilinmas sariq doğlar paydo bölib, barglar söliydi, egiladi va tökiladi. Mayda bargli ösimlik (ziğir, nöxat va b.) barglari sarğayadi, quriydi, keyin tökiladi yoki uvalanib ketadi. V. b-n kasallangan meva daraxtlarida barglar tösatdan sölişi yoki asta-sekin qurib tökilişi mumkin. Ğöza kuçli zararlanganda deyarli hamma barglari tökiladi, kösaklari esa muddatidan oldin quriydi va oçilib ketadi, tola sifati keskin pasayadi, çigit moydorligi va unuvçanligi yomonlaşadi. Ğöza kuçli zararlanganda hosili 30—35% gaça, kösaklar soni esa 14—15% gaça kamayişi mumkin.
Fuzarioz V.ni Fusarium oxysporum f.v. Bilai zamburuği qözğatadi. Fuzarioz V. qözğatuvçisining rivojlanişi köp jihatdan vertitsillyoz V.nikiga öxşaş. Köpçilik madaniy ösimliklar: beda, don, sabzavot-poliz ekinlari, ğöza, tut va b. kasallanadi. Hamma iqlim zonalarida tarqalgan. Zamburuğ tuproqning 0—60 sm qatlamida saprofit holda, ösimlikda esa parazit bölib yaşaydi. Ösimlikning kasallanişi va nobud bölişi hayotiy faoliyati keskin buzilişidan, tomirlarning zamburuğ iplari b-n bekilib qolişi va ular ajratadigan zaharli moddalar (fuzariy kislota, likomarazmin va b.) ta'sirida yuz beradi. Fuzarioz V. b-n aksariyat ingiçka tolali ğöza kasallanadi. Bunda ğöza bargining tomirlari va töqimalari sarğayadi. Törsimon doğlar barg yuzasini butunlay qoplaydi va barglar tökilib ketadi. Kasallikning ösimlik tanasidagi belgisi — poya köndalang kesilganda suv ötkazuvçi nayçalarning qönğir tusga kirganligidir.
Kuraş çoralari: almaşlab ekiş, uruğlikni ekişdan oddin dorilaş, daladan ösimlik qoldiqlarini yiğiştirib oliş, oraliq va kökat ekinlarni (kuzgi javdar, xantal, raps, kuzgi nöxat) ekiş, asosiy haydaşdan oldin çirigan göng soliş,infeksiyaga çidamli navlarni ekiş. Ösimlikning kasallikka çidamliligini oşiriş uçun ğözalarga 2—5 çin barg çiqarganda karbamid (moçevina)ning 1,5% li eritmasini purkaş (100 l suvda 1,5 kg). Traktor va q.x. maşinalarini ğözasi kasallangan dalalardan soğlom dalalarga ötkazişdan oldin ularni kuçli bosimli suv b-n yuviş va formalin b-n dezinfeksiya qiliş kerak.
Ld.:Avazxodjayev M. X., Zelser S. Ş ., Fiziologiçeskiye faktori viltoustoyçivosti xlopçatnika, T., 1980; Borodin G. I., Runov V. I., Fiziologo-bioximiçeskiye osnovi patogennosti vozbuditelya vertitsilleznogo vilta xlopçatnika, T., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИЛТ (инг. to wilt — сўлиш), оқ палак, сўлиш — такомиллашмаган замбуруғлар қўзғатадиган ўсимлик ўтказувчи найлари касалликлари (трахеомикозлар). Вертициллёз В. ва фузариоз В. турлари бор.
Вертициллёз В.ни Verticillium dahliae Klebahn замбуруғи қўзғатади. Икки паллали ўсимликларнинг қарийб 400 дан ортиқ турини зарарлайди. Айниқса, Ўзбекистонда кўпроқ ғўза, камроқ кунжут, дағал каноп, жут, зиғир, бақалажон, қалампир, помидор, картошка, нўхат, қовун, тарвуз, мош, ловия, ер ёнғоқ, кунгабоқар; мева дарахтларидан шафтоли, ўрик, олма ва б. ўсимликлар касалланади. Замбуруғнинг ривожланиши учун қулай ҳарорат 18—26°, тупроқ намлиги 60—80%. Замбуруғ ҳарорат —20» гача пасайганда ҳам ҳалок бўлмайди. Тупрокда ва ўсимлик қолдиғида ривожланаётган замбуруғ соғлом ўсимликка ўтади. Вертициллёз В.нинг асосий белгилари: ўсимлик барглари пастдан юқорига қараб зарарланади, ксилема томир деворлари қораяди. Кенг япрокуш ўсимликлар (бақалажон, дағал каноп, қовун ва б.)нинг остки яшил баргларида сариқ доғлар пайдо бўлади, кейин барг қўнғир тусга кириб қурийди, тўкилиб кетади. Энсиз япроқли ўсимликлар (каноп, кунжут, жут ва б.) баргларида эса билинар-билинмас сариқ доғлар пайдо бўлиб, барглар сўлийди, эгилади ва тўкилади. Майда баргли ўсимлик (зиғир, нўхат ва б.) барглари сарғаяди, қурийди, кейин тўкилади ёки уваланиб кетади. В. б-н касалланган мева дарахтларида барглар тўсатдан сўлиши ёки аста-секин қуриб тўкилиши мумкин. Ғўза кучли зарарланганда деярли ҳамма барглари тўкилади, кўсаклари эса муддатидан олдин қурийди ва очилиб кетади, тола сифати кескин пасаяди, чигит мойдорлиги ва унувчанлиги ёмонлашади. Ғўза кучли зарарланганда ҳосили 30—35% гача, кўсаклар сони эса 14—15% гача камайиши мумкин.
Фузариоз В.ни Fusarium oxysporum f.v. Bilai замбуруғи қўзғатади. Фузариоз В. қўзғатувчисининг ривожланиши кўп жиҳатдан вертициллёз В.никига ўхшаш. Кўпчилик маданий ўсимликлар: беда, дон, сабзавот-полиз экинлари, ғўза, тут ва б. касалланади. Ҳамма иқлим зоналарида тарқалган. Замбуруғ тупроқнинг 0—60 см қатламида сапрофит ҳолда, ўсимликда эса паразит бўлиб яшайди. Ўсимликнинг касалланиши ва нобуд бўлиши ҳаётий фаолияти кескин бузилишидан, томирларнинг замбуруғ иплари б-н бекилиб қолиши ва улар ажратадиган заҳарли моддалар (фузарий кислота, ликомаразмин ва б.) таъсирида юз беради. Фузариоз В. б-н аксарият ингичка толали ғўза касалланади. Бунда ғўза баргининг томирлари ва тўқималари сарғаяди. Тўрсимон доғлар барг юзасини бутунлай қоплайди ва барглар тўкилиб кетади. Касалликнинг ўсимлик танасидаги белгиси — поя кўндаланг кесилганда сув ўтказувчи найчаларнинг қўнғир тусга кирганлигидир.
Кураш чоралари: алмашлаб экиш, уруғликни экишдан оддин дорилаш, даладан ўсимлик қолдиқларини йиғиштириб олиш, оралиқ ва кўкат экинларни (кузги жавдар, хантал, рапс, кузги нўхат) экиш, асосий ҳайдашдан олдин чириган гўнг солиш,инфекцияга чидамли навларни экиш. Ўсимликнинг касалликка чидамлилигини ошириш учун ғўзаларга 2—5 чин барг чиқарганда карбамид (мочевина)нинг 1,5% ли эритмасини пуркаш (100 л сувда 1,5 кг). Трактор ва қ.х. машиналарини ғўзаси касалланган далалардан соғлом далаларга ўтказишдан олдин уларни кучли босимли сув б-н ювиш ва формалин б-н дезинфекция қилиш керак.
Лд.:Авазходжаев М. X., Зельцер С. Ш ., Физиологические факторы вилтоустойчивости хлопчатника, Т., 1980; Бородин Г. И., Рунов В. И., Физиолого-биохимические основы патогенности возбудителя вертициллезного вилта хлопчатника, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.