Vilt

Vilt (inglizça to wilt — «sölimoq»), xalq orasida oq palak yoki söliş — mikroskopik zamburuğlar ösimlikning suv ötkazuvçi naylarini (ksilemasini) zararlaşi natijasida kelib çiqadigan kasalliklar guruhi. Ilmiy adabiyotda ular traxeomikozlar deb ham ataladi. ÖzME'ga köra, viltning ikki asosiy turi — vertitsillyoz va fuzarioz vilt farqlanadi. Özbekistonda bu kasallik ayniqsa ğözaga katta zarar yetkazgani uçun paxtaçilikning asosiy muammolaridan biri hisoblanadi.1

Vertitsillyoz viltni asosan Verticillium dahliae zamburuği qözğatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Verticillium avlodiga mansub bu kasallikni qözğatuvçi oltita tur ma'lum, ular 350 dan ortiq ikki pallali ösimlik turini zararlaydi; bir pallalilar, ignabarglilar va qirqquloqlar esa unga çidamli. ÖzME'ga köra, Özbekistonda köproq ğöza, kamroq kunjut, kanop, jut, ziğir, baqlajon, qalampir, pomidor, kartoşka, nöxat, qovun, tarvuz, moş, loviya, yeryonğoq va kungaboqar, mevali daraxtlardan şaftoli, örik va olma kasallanadi.

Zamburuğ 18–26° harorat va 60–80% tuproq namligida yaxşi rivojlanadi va –20° gaça sovuqqa bardoş beradi. U tuproqda va ösimlik qoldiqlarida saqlanib, ildiz orqali soğlom ösimlikka ötadi. Inglizça Vikipediyaga köra, V. dahliae hosil qiladigan mikrosklerotsiylar tuproqda 15 yilgaça yaşovçan qolişi mumkin; kasallik suğoriş suvi, zararlangan uruğ va haşarotlar orqali ham tarqaladi.

Kasallik belgilari barg şakliga qarab farq qiladi. Yirik bargli ösimliklarda pastki barglarda sariq doğlar paydo bölib, keyin barg qönğir tus oladi, quriydi va tökiladi. Ensiz bargli ösimliklarda barglar xira sarğayib söliydi va egiladi, mayda bargli ösimliklarda esa sarğayib, qurib tökiladi. Zararlaniş pastdan yuqoriga qarab tarqaladi, poya kesilganda ksilema tomirlarining qoraygani körinadi. ÖzME'ga köra, ğöza kuçli zararlanganda deyarli barça barglarini tökadi, kösaklar muddatidan oldin quriydi, tola sifati, çigitning moyliligi va unuvçanligi pasayadi; hosil 30–35% gaça kamayişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, zararlangan ösimlikni davolab bölmaydi.

Fuzarioz viltni Fusarium oxysporum zamburuğining turli şakllari qözğatadi. Uning rivojlaniş tsikli vertitsillyozga öxşaş. ÖzME'ga köra, u beda, don, sabzavot va poliz ekinlari, ğöza, tut kabi köp ösimliklarni zararlaydi va barça iqlim mintaqalarida uçraydi. Zamburuğ tuproqning 60 sm gaça bölgan qatlamida saprofit sifatida, ösimlikda esa parazit bölib yaşaydi. Ösimlik naylari zamburuğ iplari bilan tiqilib qoladi, zamburuğ ajratadigan zaharli moddalar (fuzar kislotasi va boşqalar) uning hayot faoliyatini buzadi. Özbekistonda bu tur bilan asosan ingiçka tolali ğöza kasallanadi: barg tomirlari sarğayadi, tör şaklidagi doğlar barg yuzasini qoplaydi va barglar tökiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, fuzarioz vilt issiqroq iqlimni xuş köradi, vertitsillyoz esa sovuq qişlarga yaxşiroq çidaydi.

ÖzME tavsiyalariga köra, viltga qarşi kuraşda almaşlab ekiş, uruğlikni ekişdan oldin dorilaş, daladan ösimlik qoldiqlarini yiğiştirib oliş, kuzgi javdar, xantal, raps kabi oraliq ekinlar ekiş, asosiy haydovdan oldin çirigan göng soliş va kasallikka çidamli navlarni ekiş muhim. Ğözaning çidamliligini oşiriş uçun 2–5 çin barg davrida karbamidning 1,5 foizli eritmasi purkaladi. Kasallangan daladan soğlom dalaga ötkaziladigan traktor va maşinalar kuçli suv bosimida yuvilib, zararsizlantiriladi.