Viruslar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com
Viruslar (lot. virus — zahar) — faqatgina tirik hujayralarda köpayib, ösimlik, hayvon va odamda yuqumli kasallik qözğatuvçi mikroorganizmlar. Ötmişda «V.» termini har xil kasallik qözğatuvçilarga, ayniqsa noma'lum agentlarga nisbatan qöllanilgan. Fransuz olimi L. Paster bir qança kasalliklarning kelib çiqişida bakteriyalarning rolini isbotlab berganidan söng V. tuşunçasi «mikrob» sözining sinonimi sifatida qöllanila boşlandi. Kasallik qözğatuvçi bu ikki guruh agentlari, ya'ni bakteriyalar b-n V. örtasidagi muhim farq rus olimi D. I. Ivanovskiy (1892) va keyinçalik boşqalar tamaki mozaikasi hamda juft tuyoqli hayvonlarning oqsil kasali qözğatuvçilari bakterial suzğiç (filtr)dan ötişini isbotlagaç, aniqlandi.
V. tabiatda keng tarqalgan, odam, hayvonlar va ösimliklarda har xil oğir kasalliklarni paydo qiladi. Ular maxsus tarqatuvçi yoki mexanik yöl b-n tarqaladi. Köpçilik V. yillab tiriklik xususiyatini yöqotmaydi, qulay şaroitga (tirik hujayraga) tuşib qolişi b-n kasallik qözğata boşlaydi. Ayrim V. (mas., gripp V.) taşqi muhitda öz xususiyatini yöqotadi. V. qözğatadigan kasallikning paydo bölişiga köpinça faqat bitta virus zarrasi sabab bölişi mumkin. Mas., bitta poliomiyelit virusi zarrasi (molekulasi)dan bir neça soatda milliardlab V. vujudga keladi. V.ning köpayişi sitoplazmadagi aminokislotalar b-n boğliq. Millionlab V. molekulalari yiğindisi mikroskop ostida kristallar yoki X-tanaçalar şaklida körinadi. Kasallik holatini qözğatiş xususiyati, kasallik qözğovçi boşqa agentlarga nisbatan juda kiçikligi va odatdagi sun'iy ozuqali muhitda rivojlanmasligi V.ning öziga xos xususiyatidir. Faqat ba'zi bakteriofaglar bundan mustasno, ularni lab. şaroitida köpaytiriş mumkinligi isbotlangan. Lab.da örganiş imkoniyati bölgan barça V. har xil fizik usullar b-n birmunça aniq «ölçangan». Ularning diametri 10—300 mkm. Tayoqça, şar yoki ipsimon şaklda böladi. Ösimlik va hayvonlarda kasallik qözğatuvçi köpgina V. yumaloq şaklda. Buğdoy va beda mozaikasi V. taşqi körinişi b-n bakteriya tayoqçasi yoki öqqa öxşaydi. V. tuzilişini elektron mikroskop va rentgenda tadqiq qiliş orqali ba'zi nozik tarkibiy qismlari aniqlangan. Ularning hammasida içki modda, asosan nuklein kislotadan iborat bölib, u oqsil qobiq b-n öralgan. Bir neça tur V.ning kimyoviy tarkibi örganilgan, xolos. Vaksinalar V.ning tuzilişi ham, çamasi oddiy bakteriyalarniki kabi murakkab. Uning tarkibida nukleoproteinlar, uglevodlar va lipoidlar bor. Nuklein kislotasi dezvksiriboza şaklida, lipoidlar guruhi esa xolesterol, fosfolipid va neytral moy körinişida uçraydi. Fitopatogen V. tarkibida ribonuklein kislota (RNK), hayvon va odamlarda kasallik qözğatuvçi V.da esa RNK yoki DNK (dezoksiribonuklein kislota) bor. Ba'zi V. tozalangan preparatlar holida olinib, ularning bir qismi toza haqiqiy kristallar (mas., tamaki nekrozining V.), boşqalari esa suyuq kristallar (mas., tamaki mozaikasi V.) yoki şakleiz çökmalar hosil qiladi. V.ni ajratib oliş va tozalaş uçun ultratsentrifugalanadi, turli xil fizikkimyoviy usullardan foydalaniladi.
V.ning tasnifi (klassifikatsiyasi) va ularni ifodalaydigan belgilar hali qabul qilinmagan. Ularga ham xuddi hayvonlar va ösimliklarga beriladigan tur va turkum nomi beriladi, xalq ifodalari, har xil qisqartmalardan foydalaniladi, kasallanuvçi organizmning turkum nomi b-n atalib, yoniga raqam qöyiladi yoki V. morfologik, kimyoviy xossalari va reproduktiv xususiyatlariga binoan urug va oilalarga birlaştiriladi. V. uruğining lotinça nomiga virus sözi (mas., Enterovirus), oilasi nomiga viridae sözi (mas., Poxviridae) qöşilib yoziladi.
V. organizmga har xil yöllar b-n kiradi, mas., V. ösimlik hujayralariga çetdan faqat ular şikastlanganida kirişi mumkin. Gripp V. va b.da hujayra qobiğini buziş xususiyatiga ega bölgan fermentlari bor. V. organizmga kirgaç, infeksiyanint latent yoki yaşirin davri boşlanadi. Köpgina V. hujayralarda töplanib, hujayra içida öziga xos tarkibiy qismlar hosil qiladi (q. Virusli granullyoz). V. b-n zararlangan ösimliklar, odatda, butun hayoti davomida infeksiya öçoği bölib qoladi. V. ekologik, biologikva b. omillar ta'sirida vujudga keladigan kuçli özgaruvçanlikka ega. V. tabiatda keng tarqalgan bölib, ular juda köp xöjayinga ega. Asosan, söruvçi haşarotlar, kanalar va nematodalar b-n tarqaladi. Ba'zi V. uruğlar orqali tarqaladi va deyarli barça V. kasal ösimlik jinssiz köpaytirilganda avlodga ötadi. V.ning patologik ta'siri xilma-xil bölib, asosan, ularning köpayişidan xöjayin organizmida yuz beradigan oqsil va nuklein almaşinuvining buzilişi b-n belgilanadi (q. Virusli kasalliklar). V.ni virusologiya fani örganadi.
Ad.: M etyuz R., Virusi rasteniy, per. s angl., M., 1973; Virusi i mikrobi v jizni rasteniy [Sb. st.), Kişinev, 1981.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИРУСЛАР (лот. virus — заҳар) — фақатгина тирик ҳужайраларда кўпайиб, ўсимлик, ҳайвон ва одамда юқумли касаллик қўзғатувчи микроорганизмлар. Ўтмишда «В.» термини ҳар хил касаллик қўзғатувчиларга, айниқса номаълум агентларга нисбатан қўлланилган. Француз олими Л. Пастер бир қанча касалликларнинг келиб чиқишида бактерияларнинг ролини исботлаб берганидан сўнг В. тушунчаси «микроб» сўзининг синоними сифатида қўлланила бошланди. Касаллик қўзғатувчи бу икки гуруҳ агентлари, яъни бактериялар б-н В. ўртасидаги муҳим фарқ рус олими Д. И. Ивановский (1892) ва кейинчалик бошқалар тамаки мозаикаси ҳамда жуфт туёқли ҳайвонларнинг оқсил касали қўзғатувчилари бактериал сузғич (фильтр)дан ўтишини исботлагач, аниқланди.
В. табиатда кенг тарқалган, одам, ҳайвонлар ва ўсимликларда ҳар хил оғир касалликларни пайдо қилади. Улар махсус тарқатувчи ёки механик йўл б-н тарқалади. Кўпчилик В. йиллаб тириклик хусусиятини йўқотмайди, қулай шароитга (тирик ҳужайрага) тушиб қолиши б-н касаллик қўзғата бошлайди. Айрим В. (мас., грипп В.) ташқи муҳитда ўз хусусиятини йўқотади. В. қўзғатадиган касалликнинг пайдо бўлишига кўпинча фақат битта вирус зарраси сабаб бўлиши мумкин. Мас., битта полиомиелит вируси зарраси (молекуласи)дан бир неча соатда миллиардлаб В. вужудга келади. В.нинг кўпайиши цитоплазмадаги аминокислоталар б-н боғлиқ. Миллионлаб В. молекулалари йиғиндиси микроскоп остида кристаллар ёки Х-таначалар шаклида кўринади. Касаллик ҳолатини қўзғатиш хусусияти, касаллик қўзғовчи бошқа агентларга нисбатан жуда кичиклиги ва одатдаги сунъий озуқали муҳитда ривожланмаслиги В.нинг ўзига хос хусусиятидир. Фақат баъзи бактериофаглар бундан мустасно, уларни лаб. шароитида кўпайтириш мумкинлиги исботланган. Лаб.да ўрганиш имконияти бўлган барча В. ҳар хил физик усуллар б-н бирмунча аниқ «ўлчанган». Уларнинг диаметри 10—300 мкм. Таёқча, шар ёки ипсимон шаклда бўлади. Ўсимлик ва ҳайвонларда касаллик қўзғатувчи кўпгина В. юмалоқ шаклда. Буғдой ва беда мозаикаси В. ташқи кўриниши б-н бактерия таёқчаси ёки ўққа ўхшайди. В. тузилишини электрон микроскоп ва рентгенда тадқиқ қилиш орқали баъзи нозик таркибий қисмлари аниқланган. Уларнинг ҳаммасида ички модда, асосан нуклеин кислотадан иборат бўлиб, у оқсил қобиқ б-н ўралган. Бир неча тур В.нинг кимёвий таркиби ўрганилган, холос. Вакциналар В.нинг тузилиши ҳам, чамаси оддий бактерияларники каби мураккаб. Унинг таркибида нуклеопротеинлар, углеводлар ва липоидлар бор. Нуклеин кислотаси дезвксирибоза шаклида, липоидлар гуруҳи эса холестерол, фосфолипид ва нейтрал мой кўринишида учрайди. Фитопатоген В. таркибида рибонуклеин кислота (РНК), ҳайвон ва одамларда касаллик қўзғатувчи В.да эса РНК ёки ДНК (дезоксирибонуклеин кислота) бор. Баъзи В. тозаланган препаратлар ҳолида олиниб, уларнинг бир қисми тоза ҳақиқий кристаллар (мас., тамаки некрозининг В.), бошқалари эса суюқ кристаллар (мас., тамаки мозаикаси В.) ёки шаклеиз чўкмалар ҳосил қилади. В.ни ажратиб олиш ва тозалаш учун ультрацентрифугаланади, турли хил физиккимёвий усуллардан фойдаланилади.
В.нинг таснифи (классификацияси) ва уларни ифодалайдиган белгилар ҳали қабул қилинмаган. Уларга ҳам худди ҳайвонлар ва ўсимликларга бериладиган тур ва туркум номи берилади, халқ ифодалари, ҳар хил қисқартмалардан фойдаланилади, касалланувчи организмнинг туркум номи б-н аталиб, ёнига рақам қўйилади ёки В. морфологик, кимёвий хоссалари ва репродуктив хусусиятларига биноан уруг ва оилаларга бирлаштирилади. В. уруғининг лотинча номига virus сўзи (мас., Enterovirus), оиласи номига viridae сўзи (мас., Poxviridae) қўшилиб ёзилади.
В. организмга ҳар хил йўллар б-н киради, мас., В. ўсимлик ҳужайраларига четдан фақат улар шикастланганида кириши мумкин. Грипп В. ва б.да ҳужайра қобиғини бузиш хусусиятига эга бўлган ферментлари бор. В. организмга киргач, инфекциянинт латент ёки яширин даври бошланади. Кўпгина В. ҳужайраларда тўпланиб, ҳужайра ичида ўзига хос таркибий қисмлар ҳосил қилади (қ. Вирусли грануллёз). В. б-н зарарланган ўсимликлар, одатда, бутун ҳаёти давомида инфекция ўчоғи бўлиб қолади. В. экологик, биологиква б. омиллар таъсирида вужудга келадиган кучли ўзгарувчанликка эга. В. табиатда кенг тарқалган бўлиб, улар жуда кўп хўжайинга эга. Асосан, сўрувчи ҳашаротлар, каналар ва нематодалар б-н тарқалади. Баъзи В. уруғлар орқали тарқалади ва деярли барча В. касал ўсимлик жинссиз кўпайтирилганда авлодга ўтади. В.нинг патологик таъсири хилма-хил бўлиб, асосан, уларнинг кўпайишидан хўжайин организмида юз берадиган оқсил ва нуклеин алмашинувининг бузилиши б-н белгиланади (қ. Вирусли касалликлар). В.ни вирусология фани ўрганади.
Ад.: М этьюз Р., Вирусы растений, пер. с англ., М., 1973; Вирусы и микробы в жизни растений [Сб. ст.), Кишинев, 1981.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.