Virusli kasalliklar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com
Virusli kasalliklar VIRUSLI KASALLIKLAR, virozlar — viruslar qözğatadigan kasalliklar. V. k.ga odam, hayvon va ösimliklarda uçraydigan juda köp yuqumli kasalliklar kiradi. Odamlarda viruslar qözğatadigan gripp, qizamiq, suv çeçak va çin çeçak, virusli gepatit, poliomiyelit, ensefalit, quturiş, gemorragik isitma kabi kasalliklar birmunça mukammal örganilgan. Kupinça teri kasalliklarini ham viruslar paydo qilişi aniqlangan.
Hayvonlarning V. k.iga kirov (oqsim), ölat, ornitoz, psittakoz, parrandalar grippi, Nyukasl kasalligi, Ruft vodiysi isitmasi, qöylarning kataral isitmasi va b. kiradi. Ular epizootiyalar şaklida keçib, katta iqtisodiy zarar yetkazadi.
Ösimliklarda V. k. ğoyat xilma-xilligi b-n ajralib turadi. Köpgina k,, x. ekinlari (ayniqsa, vegetativ yöl b-n köpayadiganlari) kasallanadi. Virozlar boşoqli ösimliklar, kartoşka, mevali, sabzavot, rezavor mevali va b. ösimliklarga eng köp zarar keltiradi. Köpinça, ösimlik hosilining kamayişiga va sifatining pasayişiga sabab böladi. Mas., buğdoy, arpa va b. ösimliklarga ğumbaklaniş virusi erta yuqqanda boşoqlar puç böladi; virusli mozaika b-n kasallangan kuzgi buğdoy umuman hosil bermaydi. Köpçilik V. k. qişloq xöjaligida yaqindan beri (20-a.) salbiy ahamiyatga ega bölib kelmoqda. V. k. ösimlik organizmida çuqur özgarişlarga sabab böladi. Eng xarakterli özgarişlar assimilyatsiya apparatida yuz beradi. Assimilyatsiya mahsulotlari ildiz, ildizmeva, tuganak (köp yillik ösimlik turlarida qişlovçi organ bölib, odatda, ularda oziq moddalar saqlanadi) va ösimlikning boşqa kismlariga yetib bormaydi. Umuman, ösimliklar qator anatomik va morfologik özgarişlarga uçraydi. Natijada ösimlik rivojlanişi susayadi va umumiy holati yomonlaşib, «nasl ayniş alomatlari» kuzatiladi. Assimilyatsiya mahsulotlarining barglardan oqişi uşlanib qolişi tufayli bargda kraxmal köpayib ketadi. Kasallikning özgariş xarakteriga köra V. k. ikki guruh: mozaikalar va sariqlarga bölinadi. Mozaikalarning asosiy belgisi — barg rangining olaçipor bölişi (mas., tamaki, kartoşka, pomidor, lavlagi va b. mozaikasi); bunga xlorofilli apparatdagi özgarişlar sabab böladi. Sariq kasali uçun umumiy xloroz (bargning rangsizlanişi), ösişning buzilişi, köpinça pakanalik xarakterli; barglarning buralişi, burişişi, ularda uglevodlarning haddan taşqari töplanişi natijasida barglar dağal va mört bölib qoladi (boşoqlilardagi ğumbaklaniş, ğuza, kartoşka barglari buralişi va b.da).
Köpgina V. k.ni haşarotlar (ösimlik bitlari, sikadalar, tripelar, oqqanotlar, qandalalar va b.), ba'zilarini (buğdoyning taram-taram mozaikasi va b.) kanalar tarqatadi. Infeksiya kasal ösimlikdan soğlomiga bir-biriga tekkanida, bir-birini yengil jarohatlaganda (mas., şamol ta'sirida) ötişi ham mumkin. V. k.ning deyarli hammasi ösimlik jinssiz köpayganda avlodga osongina ötadi. Ösimliklarning viruslarga nisbatan öta sezgirligi amalda katta ahamiyatga ega. Bunda infeksiya töqimaning ma'lum bir qismidagina bölib, boşqa yerga tarqalmaydi va ösimlikning umumiy kasallanişi röy bermaydi. Himoya çoralarini qöllaş uçun V. k. belgilarini aniqlaş zarur. Diagnoz qöyişda kasallik belgilari, hujayra içidagi tarkibiy qism şakli, serologik reaksiya, kasallikning yuqumliligi, virus qismlarining morfologiyasi, kasallangan ösimlik şirasini bakteriologik filtrdan ötişi va b. hisobga olinadi.
Kasallikning oldini oliş va kuraş çoralari: agrotexnik çora-tadbirlar; virus taşuvçi haşarotlarga qarşi kuraş; virusga çidamli yoki öta sezgir navlarni ekiş (q. Ösimliklarni himoya qiliş).
Ad.: Virusniye bolezni rasteniy, M., 1967; Virusniye bolezni selskoxozyaystvennix rasteniy, L., 1974.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИРУСЛИ КАСАЛЛИКЛАР, вирозлар — вируслар қўзғатадиган касалликлар. В. к.га одам, ҳайвон ва ўсимликларда учрайдиган жуда кўп юқумли касалликлар киради. Одамларда вируслар қўзғатадиган грипп, қизамиқ, сув чечак ва чин чечак, вирусли гепатит, полиомиелит, энцефалит, қутуриш, геморрагик иситма каби касалликлар бирмунча мукаммал ўрганилган. Купинча тери касалликларини ҳам вируслар пайдо қилиши аниқланган.
Ҳайвонларнинг В. к.ига киров (оқсим), ўлат, орнитоз, пситтакоз, паррандалар гриппи, Ньюкасл касаллиги, Руфт водийси иситмаси, қўйларнинг катарал иситмаси ва б. киради. Улар эпизоотиялар шаклида кечиб, катта иқтисодий зарар етказади.
Ўсимликларда В. к. ғоят хилма-хиллиги б-н ажралиб туради. Кўпгина к,, х. экинлари (айниқса, вегетатив йўл б-н кўпаядиганлари) касалланади. Вирозлар бошоқли ўсимликлар, картошка, мевали, сабзавот, резавор мевали ва б. ўсимликларга энг кўп зарар келтиради. Кўпинча, ўсимлик ҳосилининг камайишига ва сифатининг пасайишига сабаб бўлади. Мас., буғдой, арпа ва б. ўсимликларга ғумбакланиш вируси эрта юққанда бошоқлар пуч бўлади; вирусли мозаика б-н касалланган кузги буғдой умуман ҳосил бермайди. Кўпчилик В. к. қишлоқ хўжалигида яқиндан бери (20-а.) салбий аҳамиятга эга бўлиб келмоқда. В. к. ўсимлик организмида чуқур ўзгаришларга сабаб бўлади. Энг характерли ўзгаришлар ассимиляция аппаратида юз беради. Ассимиляция маҳсулотлари илдиз, илдизмева, туганак (кўп йиллик ўсимлик турларида қишловчи орган бўлиб, одатда, уларда озиқ моддалар сақланади) ва ўсимликнинг бошқа кисмларига етиб бормайди. Умуман, ўсимликлар қатор анатомик ва морфологик ўзгаришларга учрайди. Натижада ўсимлик ривожланиши сусаяди ва умумий ҳолати ёмонлашиб, «насл айниш аломатлари» кузатилади. Ассимиляция маҳсулотларининг барглардан оқиши ушланиб қолиши туфайли баргда крахмал кўпайиб кетади. Касалликнинг ўзгариш характерига кўра В. к. икки гуруҳ: мозаикалар ва сариқларга бўлинади. Мозаикаларнинг асосий белгиси — барг рангининг олачипор бўлиши (мас., тамаки, картошка, помидор, лавлаги ва б. мозаикаси); бунга хлорофилли аппаратдаги ўзгаришлар сабаб бўлади. Сариқ касали учун умумий хлороз (баргнинг рангсизланиши), ўсишнинг бузилиши, кўпинча паканалик характерли; баргларнинг буралиши, буришиши, уларда углеводларнинг ҳаддан ташқари тўпланиши натижасида барглар дағал ва мўрт бўлиб қолади (бошоқлилардаги ғумбакланиш, ғуза, картошка барглари буралиши ва б.да).
Кўпгина В. к.ни ҳашаротлар (ўсимлик битлари, цикадалар, трипелар, оққанотлар, қандалалар ва б.), баъзиларини (буғдойнинг тарам-тарам мозаикаси ва б.) каналар тарқатади. Инфекция касал ўсимликдан соғломига бир-бирига текканида, бир-бирини енгил жароҳатлаганда (мас., шамол таъсирида) ўтиши ҳам мумкин. В. к.нинг деярли ҳаммаси ўсимлик жинссиз кўпайганда авлодга осонгина ўтади. Ўсимликларнинг вирусларга нисбатан ўта сезгирлиги амалда катта аҳамиятга эга. Бунда инфекция тўқиманинг маълум бир қисмидагина бўлиб, бошқа ерга тарқалмайди ва ўсимликнинг умумий касалланиши рўй бермайди. Ҳимоя чораларини қўллаш учун В. к. белгиларини аниқлаш зарур. Диагноз қўйишда касаллик белгилари, ҳужайра ичидаги таркибий қисм шакли, серологик реакция, касалликнинг юқумлилиги, вирус қисмларининг морфологияси, касалланган ўсимлик ширасини бактериологик фильтрдан ўтиши ва б. ҳисобга олинади.
Касалликнинг олдини олиш ва кураш чоралари: агротехник чора-тадбирлар; вирус ташувчи ҳашаротларга қарши кураш; вирусга чидамли ёки ўта сезгир навларни экиш (қ. Ўсимликларни ҳимоя қилиш).
Ад.: Вирусные болезни растений, М., 1967; Вирусные болезни сельскохозяйственных растений, Л., 1974.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.