Virusli gepatit
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com
Virusli gepatit - ötkir yuqumli kasallik; jigar hujayralarining zararlanişi, umumiy intoksikatsiya belgilari, teri va şilliq qavatlarning sarğayişi, peşobning töq sariq yoki «pivo»ga öxşaş, najasning oqimtir tusga (gilvata rangiga) kirişi, jigar, ba'zan taloqning ham kattalaşişi b-n ifodalanadi. V. g. deganda bir-biriga öxşaş olti xil gepatit tuşuniladi, bular A, V, S, D, Ye, G viruslari qözğatadigan kasalliklardir. Ular yuqişiga qarab oğiz orqali (A, Ye) va parenteral yöl b-n yuqadigan (B, S, D, G) xillarga ajratiladi. A va Ye virusli gepatitlarda viruslar bemorning axlati orqali taşqariga çiqadi. Şuning uçun axlat, suv, oziq-ovqat mahsulotlari, bemor foydalangan buyum va narsalardan ifloslaniş juda xavfli hisoblanadi. Parenteral yöl b-n yuqadigan V. g.lar şprits, igna va b. tibbiy asboblarni yetarli zararsizlantirmaslik oqibatida, şuningdek qon va qon preparatlari quyiş hamda turli tibbiy muolajalar (ginekologik, stomatologik va b.) vaqtida yuqişi mumkin. V. g.lar davriy keçişi b-n xarakterlanadi, uning yaşirin, boşlanğiç, avj olgan, orqaga qaytiş va soğayiş davrlari ajratiladi. Kasallikning yaşirin davri uning turiga qarab har xil: A va Ye virusli gepatitlarda 7 kundan 60 kungaça, parenteral yöl b-n yuqadigan xillarida 2 haftadan 6 oygaça, ba'zan 1 yilgaça davom etişi mumkin. V. g.lar yengil, örta va oğir, şuningdek asoratsiz va asoratli, ötkir, surunkali hamda vaqt-vaqti b-n qaytalanib turadigan şakllarda keçadi; ba'zan aralaş xillari ham kuzatiladi. Homilador ayollar va bolalarda kasallik oğirroq keçadi. V. g.larning şakli-şamoyili turliça: grippga öxşaş, dispeptik, astenovegetativ, artralgik alomatlar, aralaş sindromlar b-n hamda latent (klinik belgisiz). Kasallik grippga öxşab boşlanganda bemor tösatdan qaltiraydi, eti uvişadi. boşi oğriydi, harorati kötariladi, a'zoyi badani qaqşaydi, yötaladi va h.k. Dispeptik alomatlar b-n boşlanganida bemor köngli aynib qusadi, me'da sohasida bir oz oğriq böladi, ba'zan içi ketadi; uning madori qurib, iştahasi pasayadi, öng qovurğasi ostida oğriq paydo böladi. Astenovegegativ alomatlar b-n boşlanganda bemorning boşi aylanadi, oğriydi, köp terlaydi, öta injiq, yiğloqi bölib qoladi. V.glarning boşlanğiç davri qanday sindrom b-n keçişidan qat'i nazar, şu kasallikka xos 3 belgi kuzatiladi: 1) siydikning pivo rangida bölişi; 2) axlat rangining oqarişi; 3) köpçilik (deyarli 90%) hollarda jigarning kattalaşişi.
Kasallikning «sariqlik davri» ham öziga xos tarzda keçadi. Köz oqi sarğayişi b-n V. g.ning avj olgan davri boşlanadi; A şaklida bemor sarğayişi b-n uning ahvoli ança yengillaşib tuzalinqiraydi. Parenteral yöl b-n yuqadigan V. g.larda, oğiz orqali yuqadiganlariga nisbatan sariqlik davri uzoqroq çöziladi, bemor tezda tuzalavermaydi, darmoni quriydi, köngli ayniydi, ba'zi hollarda badani qiçiydi (xolestatik xili). V. g.larning xiliga qarab uning klinik alomatlari turliça namoyon bölişi mumkin: sariqsiz ötadigan şaklida pigment almaşinuvi buzilmaganligi sababli bemor sarğaymaydi, siydigi va axlatining rangi özgarmaydi, qonda bilirubin miqdori meyorida böladi. Bilinar-bilinmas belgilar b-n ötadigan şaklida bemorning közi qisqa muddat sal sarğayadi, bilirubin miqsori ham tezda öz asliga keladi. Subklinik şaklida klinik belgilar deyarli kuzatilmaydi, uni faqat lab. tekşiruvlaridan biliş mumkin. V. g.ning virus taşib yuruvçilik şakli ança murakkab, u yaşirin holda keçib, bora-bora surunkali tus oladi. Kasallikning surunkali xili ança ogir asoratlarga (ötkir jigar ensefalopatiyasi, gemorragik, şiş-assitik sindrom va b.) sabab bölişi mumkin.
V. g. taşhisi (diagnozi) asosan bemordan olingan ma'lumotlar, kasallikka xos alomatlar, qon tahlili va b. asosida qöyiladi. V. g.ning boşlanğiç davri dispeptik, kataral va soxta revmatoid sindromlarda kuzatiladigan belgilarga öxşab ketganligi bois, uni ana şu kasalliklardan farqlay biliş lozim.
V. g.larning oldini olişda şaxsiy gigiyena qoidalariga bekamu köst amal qiliş, kasallikni öz vaqtida aniqlab, bemorni kasalxonaga yotqiziş va u b-n yaqin bölganlarni tibbiy körikdan ötkaziş hamda u tutgan idiş-tovoq va buyumlarni dezinfeksiya qiliş muhim. Kasalxonadan çiqqan bemorlar ma'lum muddat dispanser nazoratida bölişlari lozim. Kasallikning oldini oliş maqsadida A va V gepatitlarga qarşi vaksinatsiya qilinadi (emlanadi). U yangi tuğilgan çaqaloqlarga, 2-marta esa 1 oyligida teri ostiga yuboriladi. Revaksinatsiya bola 6 oyligida ötkaziladi. Emlaş natijasida 95% bolalarda kasallikka qarşi immunitet paydo böladi; epidemiologik jarayonlarga qarab kattalarga ham vaksina yuboriladi, u birinçi bor qilingandan keyin oradan 1 oy va 6 oy ötgaç qayta emlanadi. Emlaş natijasida immunitet paydo bölib, u 15— 20 y.gaça saqlanadi va kasallik tar-qalişining oldini oladi, virus taşuvçilik himoyalanadi. Profilaktika maqsadida bolalarga gammaglobulin (normal immunoglobulin) dan ukol qilinadi. Davolaş asosan bemorning umumiy ahvoli va kasallikning klinik belgilariga qarab olib boriladi; yengilroq xilida deyarli dori-darmonlar berilmaydi, kun tartibi va parhezga (q. Parhez bilan davolaş) rioya qiliş tavsiya etiladi. Kasallikning boşqa şakllarida ham parhez va kun tartibiga amal qilişdan taşqari, glyukoza, vitaminlar, tuzli eritmalar, qon hamda plazma va qon örnini bosuvçi suyuqliklar, zarur hollarda gormonlar, antibiotiklar va h. k. buyuriladi. Bemorga vitaminlar, uglevodlar, oqsilga boy ovqatlar, şuningdek turli meva şarbatlari beriladi.
Şavkat Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИРУСЛИ ГЕПАТИТ - ўткир юқумли касаллик; жигар ҳужайраларининг зарарланиши, умумий интоксикация белгилари, тери ва шиллиқ қаватларнинг сарғайиши, пешобнинг тўқ сариқ ёки «пиво»га ўхшаш, нажаснинг оқимтир тусга (гилвата рангига) кириши, жигар, баъзан талоқнинг ҳам катталашиши б-н ифодаланади. В. г. деганда бир-бирига ўхшаш олти хил гепатит тушунилади, булар А, В, С, Д, Е, G вируслари қўзғатадиган касалликлардир. Улар юқишига қараб оғиз орқали (А, Е) ва парентераль йўл б-н юқадиган (Б, С, Д, G) хилларга ажратилади. А ва Е вирусли гепатитларда вируслар беморнинг ахлати орқали ташқарига чиқади. Шунинг учун ахлат, сув, озиқ-овқат маҳсулотлари, бемор фойдаланган буюм ва нарсалардан ифлосланиш жуда хавфли ҳисобланади. Парентераль йўл б-н юқадиган В. г.лар шприц, игна ва б. тиббий асбобларни етарли зарарсизлантирмаслик оқибатида, шунингдек қон ва қон препаратлари қуйиш ҳамда турли тиббий муолажалар (гинекологик, стоматологик ва б.) вақтида юқиши мумкин. В. г.лар даврий кечиши б-н характерланади, унинг яширин, бошланғич, авж олган, орқага қайтиш ва соғайиш даврлари ажратилади. Касалликнинг яширин даври унинг турига қараб ҳар хил: А ва Е вирусли гепатитларда 7 кундан 60 кунгача, парентераль йўл б-н юқадиган хилларида 2 ҳафтадан 6 ойгача, баъзан 1 йилгача давом этиши мумкин. В. г.лар енгил, ўрта ва оғир, шунингдек асоратсиз ва асоратли, ўткир, сурункали ҳамда вақт-вақти б-н қайталаниб турадиган шаклларда кечади; баъзан аралаш хиллари ҳам кузатилади. Ҳомиладор аёллар ва болаларда касаллик оғирроқ кечади. В. г.ларнинг шакли-шамойили турлича: гриппга ўхшаш, диспептик, астеновегетатив, артралгик аломатлар, аралаш синдромлар б-н ҳамда латент (клиник белгисиз). Касаллик гриппга ўхшаб бошланганда бемор тўсатдан қалтирайди, эти увишади. боши оғрийди, ҳарорати кўтарилади, аъзойи бадани қақшайди, йўталади ва ҳ.к. Диспептик аломатлар б-н бошланганида бемор кўнгли айниб қусади, меъда соҳасида бир оз оғриқ бўлади, баъзан ичи кетади; унинг мадори қуриб, иштаҳаси пасаяди, ўнг қовурғаси остида оғриқ пайдо бўлади. Астеновегегатив аломатлар б-н бошланганда беморнинг боши айланади, оғрийди, кўп терлайди, ўта инжиқ, йиғлоқи бўлиб қолади. В.гларнинг бошланғич даври қандай синдром б-н кечишидан қатъи назар, шу касалликка хос 3 белги кузатилади: 1) сийдикнинг пиво рангида бўлиши; 2) ахлат рангининг оқариши; 3) кўпчилик (деярли 90%) ҳолларда жигарнинг катталашиши.
Касалликнинг «сариқлик даври» ҳам ўзига хос тарзда кечади. Кўз оқи сарғайиши б-н В. г.нинг авж олган даври бошланади; А шаклида бемор сарғайиши б-н унинг аҳволи анча енгиллашиб тузалинқирайди. Парентераль йўл б-н юқадиган В. г.ларда, оғиз орқали юқадиганларига нисбатан сариқлик даври узоқроқ чўзилади, бемор тезда тузалавермайди, дармони қурийди, кўнгли айнийди, баъзи ҳолларда бадани қичийди (холестатик хили). В. г.ларнинг хилига қараб унинг клиник аломатлари турлича намоён бўлиши мумкин: сариқсиз ўтадиган шаклида пигмент алмашинуви бузилмаганлиги сабабли бемор сарғаймайди, сийдиги ва ахлатининг ранги ўзгармайди, қонда билирубин миқдори меъёрида бўлади. Билинар-билинмас белгилар б-н ўтадиган шаклида беморнинг кўзи қисқа муддат сал сарғаяди, билирубин миқцори ҳам тезда ўз аслига келади. Субклиник шаклида клиник белгилар деярли кузатилмайди, уни фақат лаб. текширувларидан билиш мумкин. В. г.нинг вирус ташиб юрувчилик шакли анча мураккаб, у яширин ҳолда кечиб, бора-бора сурункали тус олади. Касалликнинг сурункали хили анча огир асоратларга (ўткир жигар энцефалопатияси, геморрагик, шиш-асцитик синдром ва б.) сабаб бўлиши мумкин.
В. г. ташҳиси (диагнози) асосан бемордан олинган маълумотлар, касалликка хос аломатлар, қон таҳлили ва б. асосида қўйилади. В. г.нинг бошланғич даври диспептик, катарал ва сохта ревматоид синдромларда кузатиладиган белгиларга ўхшаб кетганлиги боис, уни ана шу касалликлардан фарқлай билиш лозим.
В. г.ларнинг олдини олишда шахсий гигиена қоидаларига бекаму кўст амал қилиш, касалликни ўз вақтида аниқлаб, беморни касалхонага ётқизиш ва у б-н яқин бўлганларни тиббий кўрикдан ўтказиш ҳамда у тутган идиш-товоқ ва буюмларни дезинфекция қилиш муҳим. Касалхонадан чиққан беморлар маълум муддат диспансер назоратида бўлишлари лозим. Касалликнинг олдини олиш мақсадида А ва В гепатитларга қарши вакцинация қилинади (эмланади). У янги туғилган чақалоқларга, 2-марта эса 1 ойлигида тери остига юборилади. Ревакцинация бола 6 ойлигида ўтказилади. Эмлаш натижасида 95% болаларда касалликка қарши иммунитет пайдо бўлади; эпидемиологик жараёнларга қараб катталарга ҳам вакцина юборилади, у биринчи бор қилингандан кейин орадан 1 ой ва 6 ой ўтгач қайта эмланади. Эмлаш натижасида иммунитет пайдо бўлиб, у 15— 20 й.гача сақланади ва касаллик тар-қалишининг олдини олади, вирус ташувчилик ҳимояланади. Профилактика мақсадида болаларга гаммаглобулин (нормал иммуноглобулин) дан укол қилинади. Даволаш асосан беморнинг умумий аҳволи ва касалликнинг клиник белгиларига қараб олиб борилади; енгилроқ хилида деярли дори-дармонлар берилмайди, кун тартиби ва парҳезга (қ. Парҳез билан даволаш) риоя қилиш тавсия этилади. Касалликнинг бошқа шаклларида ҳам парҳез ва кун тартибига амал қилишдан ташқари, глюкоза, витаминлар, тузли эритмалар, қон ҳамда плазма ва қон ўрнини босувчи суюқликлар, зарур ҳолларда гормонлар, антибиотиклар ва ҳ. к. буюрилади. Беморга витаминлар, углеводлар, оқсилга бой овқатлар, шунингдек турли мева шарбатлари берилади.
Шавкат Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.