Vitalizm
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200-b. — ziyouz.com
Vitalizm (lot. vitalis — hayotiy) — biol.dagi oqim. Organizmlarda hayotiy hodisalarni boşqaradigan, nomoddiy ğayritabiiy kuçlar («hayotiy kuç», «jon» va b.) bor deb tuşuntiradi. V.ning asosiy qoidalari qad. dunyoda paydo bölgan. Aristotel hayot asosida göyo nomoddiy dinamik ibtido — «entelexiya» yoki jon yotadi, degan tasavvurni rivojlantirdi. 17-a.da golland olimi van Gelmont organlar faoliyatini va butun organizmni ruhiy kuçlar yoki «arxey» boşqaradi, deb hisobladi. 18-a.da nemis vraçi G. Ştal organizm a'zolarining tuzilişi va vazifasini bajarişdagi muvofiqligi nomoddiy ibtido — jon tomonidan belgilanadi, deb bildi. 18-a. oxiri —19-a. boşidagi tabiatşunoslik yutuqlari xayotning mohiyati haqidagi vitalistik tasavvurlarning xatoligini isbotladi. Lekin, 19-a. oxiri — 20-a. boşida jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy öziga xos xususiyatlari, idealistik oqimlarning kuçayişi munosabati b-n neovitalizm şaklida yangidan paydo böldi. V.ning turli körinişlari hoz. zamon biol.sida ham namoyon bölmoqda. Bu organizm hayot faoliyati öziga xos xususiyatining nomoddiyligini e'tirof etişda körinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИТАЛИЗМ (лот. vitalis — ҳаётий) — биол.даги оқим. Организмларда ҳаётий ҳодисаларни бошқарадиган, номоддий ғайритабиий кучлар («ҳаётий куч», «жон» ва б.) бор деб тушунтиради. В.нинг асосий қоидалари қад. дунёда пайдо бўлган. Аристотель ҳаёт асосида гўё номоддий динамик ибтидо — «энтелехия» ёки жон ётади, деган тасаввурни ривожлантирди. 17-а.да голланд олими ван Гельмонт органлар фаолиятини ва бутун организмни руҳий кучлар ёки «архей» бошқаради, деб ҳисоблади. 18-а.да немис врачи Г. Шталь организм аъзоларининг тузилиши ва вазифасини бажаришдаги мувофиқлиги номоддий ибтидо — жон томонидан белгиланади, деб билди. 18-а. охири —19-а. бошидаги табиатшунослик ютуқлари хаётнинг моҳияти ҳақидаги виталистик тасаввурларнинг хатолигини исботлади. Лекин, 19-а. охири — 20-а. бошида жамият тараққиётининг ижтимоий-иқтисодий ўзига хос хусусиятлари, идеалистик оқимларнинг кучайиши муносабати б-н неовитализм шаклида янгидан пайдо бўлди. В.нинг турли кўринишлари ҳоз. замон биол.сида ҳам намоён бўлмоқда. Бу организм ҳаёт фаолияти ўзига хос хусусиятининг номоддийлигини эътироф этишда кўринади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.