Vitalizm

Vitalizm (lotinça «vitalis» — hayotiy) — tirik organizmlar jonsiz tabiatdan ularda mavjud bölgan alohida, nomoddiy kuç — «hayotiy kuç», «jon», «entelexiya» va hokazo bilan farq qiladi, deb hisoblaydigan ta'limot. ÖzME uni [[Biologiya|biologiyadagi]] oqim sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, vitalizm tarafdorlari hayot jarayonlarini faqat fizika va kimyo qonunlari bilan töliq tuşuntirib bölmaydi, deb hisoblagan. Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, hozirgi biologlar bu qaraşni tajriba ma'lumotlari bilan rad etilgan, eskirgan nazariya deb biladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, tana faoliyatini hayotiy ibtido bilan izohlaş ğoyasi qadimgi Misrgaça borib taqaladi. ÖzME'ga köra, vitalizmning asosiy qoidalari antik davrda şakllangan: Aristotel hayot asosida nomoddiy faol ibtido — «entelexiya» yoki jon yotadi, degan tasavvurni rivojlantirgan. Stoiklar falsafasida esa bu vazifani «pnevma» — tirik nafas bajargan; Galen ham pnevma havodan öpka orqali olinib, qon bilan butun tanaga tarqaladi deb hisoblagan.

ÖzME'ga köra, 17-asrda golland olimi Yan Baptista van Gelmont a'zolar va butun organizm faoliyatini «arxey» deb atalgan ruhiy kuçlar boşqaradi, deb yozgan. 18-asrda nemis şifokori Georg Ştal organizm qismlari tuzilişi va vazifalaridagi uyğunlikni nomoddiy ibtido — jon belgilaydi, degan fikrni ilgari surgan. Inglizça Vikipediya bu qatorda ingliz anatomi Frensis Glisson, italyan şifokori Marçello Malpigi va fransuz şifokori Kzavye Bişani ham tilga oladi.

17-asrda moddalarni «organik» va «noorganik»ka bölgan olimlar ularning farqini hayotiy kuçning bor-yöqligi bilan boğlagan: masalan, noorganik modda qizdirilib söng soviganda avvalgi holatiga qaytadi, organik modda esa qaytmas özgarişga uçraydi.

Rusça Vikipediyaga köra, kimyo va biologiyada tajriba ma'lumotlarining töplanişi, ayniqsa 1828-yilda nemis kimyogari Fridrix Völer noorganik moddalardan siydikçil (moçevina) sintez qilgani vitalizm uçun jiddiy zarba bölgan. ÖzME ham 18-asr oxiri va 19-asr boşidagi tabiatşunoslik yutuqlari vitalistik qaraşlarning asossizligini körsatganini qayd etadi.

Şunga qaramay, 19-asr oxiri va 20-asr boşida bu ğoya neovitalizm şaklida qayta paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, nemis embriologi Gans Driş entelexiya tuşunçasini tajriba ma'lumotlari asosida talqin qilişga uringan, fransuz faylasufi Anri Bergson esa «hayotiy turtki» (fransuzça «elan vital») iborasini muomalaga kiritgan. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, Iogannes Reynke kabi vitalist biologlar mexanistik tuşuntirişlarning çeklanganligini isbotlaş uçun tajribalar taklif qilgan, ammo ular kutilgan natijani bermagan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1930-yilga kelib biologlarning deyarli barçasi vitalistik qaraşlardan voz keçgan, ammo bu masala faylasuflar orasida keyin ham muhokama qilingan. Bugungi kunda vitalizm ilmiy biologiyada qabul qilinmaydi va köpinça salbiy ma'noda işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim an'anaviy tabobat tizimlarida kasallikni hayotiy kuçlar muvozanatining buzilişi deb tuşuntiriş hali ham uçraydi.