Vitalizm

+ Vitalizm (lotinça «vitalis» — hayotiy) — tirik organizmlar jonsiz tabiatdan ularda mavjud bölgan alohida, nomoddiy kuç — «hayotiy kuç», «jon», «entelexiya» va hokazo bilan farq qiladi, deb hisoblaydigan ta'limot. ÖzME un…

+ ## Kelib çiqişi

+ Inglizça Vikipediyaga köra, tana faoliyatini hayotiy ibtido bilan izohlaş ğoyasi qadimgi Misrgaça borib taqaladi. ÖzME'ga köra, vitalizmning asosiy qoidalari antik davrda şakllangan: Aristotel hayot asosida nomoddiy faol…

+ ## Yangi davrda

+ ÖzME'ga köra, 17-asrda golland olimi Yan Baptista van Gelmont a'zolar va butun organizm faoliyatini «arxey» deb atalgan ruhiy kuçlar boşqaradi, deb yozgan. 18-asrda nemis şifokori Georg Ştal organizm qismlari tuzilişi va…

+ 17-asrda moddalarni «organik» va «noorganik»ka bölgan olimlar ularning farqini hayotiy kuçning bor-yöqligi bilan boğlagan: masalan, noorganik modda qizdirilib söng soviganda avvalgi holatiga qaytadi, organik modda esa qa…

+ ## Inqirozi va neovitalizm

+ Rusça Vikipediyaga köra, kimyo va biologiyada tajriba ma'lumotlarining töplanişi, ayniqsa 1828-yilda nemis kimyogari Fridrix Völer noorganik moddalardan siydikçil (moçevina) sintez qilgani vitalizm uçun jiddiy zarba bölg…

+ Şunga qaramay, 19-asr oxiri va 20-asr boşida bu ğoya neovitalizm şaklida qayta paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, nemis embriologi Gans Driş entelexiya tuşunçasini tajriba ma'lumotlari asosida talqin qilişga uringan,…

+ ## Hozirgi holati

+ Rusça Vikipediyaga köra, 1930-yilga kelib biologlarning deyarli barçasi vitalistik qaraşlardan voz keçgan, ammo bu masala faylasuflar orasida keyin ham muhokama qilingan. Bugungi kunda vitalizm ilmiy biologiyada qabul qi…