Vizantiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–161-b. — ziyouz.com
Vizantiya (Vizantiya imperiyasi) — Rim imperiyasi parçalangaç, uning iqtisodiy jihatdan rivojlangan şarqiy qismida vujudga kelgan davlat (4—15-a.lar). Eng ravnaq topgan davrida uning tarkibiga Bolqon ya.o.ning katta qismi, Kiçik Osiyo, Suriya, Falastin, Misr, Kirenaika, Mesopotamiyaning bir qismi, Ğarbiy Armaniston va Gruziya, Xersones, Kipr va Krit o.lari kirgan. Poytaxti — Konstantinopol ş. bölgan. Mamlakatning nomi Bosfor sohilidagi yunon polney — Vizantiyizm olingan. Axrlisi — yunonlar, suryoniylar, qibtiylar, armanlar, gruzinlar va b. Davlat tili 4—6-a.larda lotin tili, keyinçalik yunon tili bölgan. Hunarmandçilik va savdo-sotiqning rivojlaniş darajasi, şahar turmuşining jöşqinligi jihatidan öşa davrda V. Ğarbiy Yevropa mamlakatlaridan ança ilgarilab kettan edi. Arabiston, Qora dengiz böyi, Eron, Hindiston, Xitoy b-n savdo-sotiq bir oz köpaydi. V. geografik jihatdan qulay joylaşganligi tufayli Şarq b-n Ğarb örtasida madaniy-iktisodiy aloqalarning kuçayişiga sabab böldi, siyosiy va harbiy markazga aylandi. Imperator Yustinian I hukmronligi davri (527—565)da ma'muriy va huquqiy islohotlar ötkazildi, markaziy davlat mustahkamlandi, kuçli armiya vujudga keltirildi. Bu esa Yustinianga 533—534 y.larda Şim. Afrikadagi vandallar davlatini, 555 y.da Italiyadagi ostgotlar qirolligini, Jan.-Şarqiy Ispaniyani bosib oliş imkonini berdi. 6-a.ning sönggi ön yilligi va 7-a. boşlarida içki tanazzul va taşqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklar röy berdi. Armiyada ğalayon boşlandi, keng xalq ommasi unga qöşildi. 6-a. oxiri —7-a. boşlarida V. hududining ançagina qismini slavyanlar işğol etdi. 7-a.ning 70-y.larida V.ning şim.- ğarbiy çegarasida qad. bulğorlar davlati — Bolgariya barpo böldi. 636—642 y.larda arablar V.dan Suriya, Falastin, Yukrri Mesopotamiya va Misrni, 693— 698 y.larda Şim. Afrikadagi yerlarni tortib oldi. Italiyadagi langobardlar V. hududining ançagina qismini bosib oldi. 8—9-a.larda V. hududiga slavyanlar köçib kelişi munosabati b-n ulardagi hukmron jamoa munosabatlari ta'sirida erkin qişloq jamoalari mustahkamlandi. Biroq 10-a.da yirik yer egaligi kuçayib, V. şaharlari 7—9-a. lardagi tanazzuldan söng yana qad rostladi, savdo-hunarmandçilik uyuşmalari vujudga keldi, davlat ularning faoliyatini qöllab-quvvatladi. 10-a. örtalarida V. arablardan Yuqori Mesopotamiyani, Kiçik Osiyo va Suriyaning bir qismini, Krit va Kipr o.larini qaytarib oldi. Armaniston va Gruziyada V.ning ta'siri kuçaydi. V. Ğarbiy Bolgar podşoligini bosib oldi (1018). 13- a. boşlaridan içki tarqoqpik avj oldi, markaziy hokimiyat inqirozga yuz tutdi, çet ellik istiloçilarning xuruji kuçaydi. Salib yurişi qatnaşçilari V. hududining bir qismini bosib olib, Lotin imperiyasita asos soldilar. Şu b-n birga V. yerlarida mustaqil yunon davlatlari: Nikey, Trapezund imperiyalari, Epir davlati paydo böldi. 1261 y.da Nikey imperatori Mixail VIII Paleolog V. imperiyasini qayta tikladi. Paleologlar sulolasi (1261—1453) qaror topdi. Biroq V. özining qad. qudratini tiklay olmadi. 1453 y.da Konstantinopol usmonli turklar tasarrufiga ötgan. 15-a. ning 60-y.lari boşida V. imperiyasi barham topdi, uning hududi Usmonli turk imperiyasi tarkibiga kirdi. V. Rim, yunon va ellinizm an'analari ta'sirida vujudga kelgan öziga xos madaniyat markazi bölgan edi. Maorifi. V.da antik davr ta'limi an'analari saqlanib qoldi va 12-a.gaça maorif Yevropaning boşqa joylariga qaraganda yuqori saviyada edi. Boşlanğiç ta'lim (öqiş va yozişni örgatiş) xususiy maktablarda 2—3 yil davomida amalga oşirilgan. 7-a.gaça öquv dasturi majusiy dinlar afsonalariga, keyinroq Bibliya kitoblariga asoslangan. Örta ma'lumot grammatika öqituvçisi rahbarligida olingan. Dasturga orfografiya (imlo kridalari), grammatika normalari, talaffuz, şe'r yoziş qoidalari, notiqlik san'ati, şuningdek hujjatlar tuziş uslubiyati kiritilgan. Falsafa ham öquv darslari jumlasiga kirgan. Ayrim maktablar dasturida tarix darsi ham bölgan. V. da monastir maktablari ham bor edi. 4—6-a. larda qad. davrdan qolgan oliy maktablar (Afrika, Iskandariya, Bayrut, Antioxiya, Ğazo, Falastin Kesariyasida) öz faoliyatini davom ettirdi. 425 y. Konstantinopolda barpo etilgan oliy maktab (auditoriy) boşqa oliy maktablarni siqib çiqardi. Konstantinopol auditoriysi davlat muassasasi, uning prof.lari davlat xizmatçilari hisoblanar, poytaxtda dars beriş faqat ularga ruxsat etilgan. 9-a. örtalariga kelib, Magnavr oliy maktabi işlay boşladi. Bu maktab oliy dunyoviy amaldor va din peşvolarini tayyorlar edi. 11-a. örtalarida Konstantinopolda yuridik va falsafiy maktablar davlat muassasasi sifatida oçildi. 12-a.da oliy maktabda tibbiyot fani ham öqitila boşladi. 1204 y.dan keyin V.da oliy maktab tugatildi. Monastirlar huzuridagi maktablar davlat maktablarini tobora siqib çiqaraverdi. Bunday maktablar, odatda, muallimning vafotidan keyin yoki u quvğinga uçragaç, yopilib qolardi. V.ning kad. Kutubxonalari ilk davrdan nari ötmadi. Iskandariya kutubxonasi 391 y.da vayron etildi. Konstantinopol kutubxonasi (356 y.da asos solingan) 475 y.gi yonginda kuyib ketdi. Keyingi davr kutubxonalari haqidagi ma'lumotlar kam bölsa ham, imperator, patriarx, monastirlar kutubxonalari, oliy maktablarning va xususiy şaxslarning kutubxonalari bölganligi ma'lum. Texnikasi.V.ga antik davr q.x. texnikasi (hökizga qöşiladigan omoç va piçan yiqqiç, sun'iy suğoriş tizimi) hamda hunarmandçiligi meros bölib qolgan. Bu hol V.ning dehqonçilik, zargarlik, şoyi töqiş, haşamatli inşootlar quriş, kemasozlik (9-a.dan boşlab qiyalama yelkandan foydalanilgan) va b. sohalarda 12-a. gaça Yevropada ilğor davlat bölib qolişiga imkon berdi; 9-a. dan boşlab sirkor keramika, şişa tayyorlaş (qad. usullar böyiça) rasm böldi. Biroq, vizantiyaliklarning ota meros an'analarini saqlab qolişga intilişi texnika taraqqiyotiga ozmi-köpmi tösqinlik qildi. 12-a. dan boşlab V. hunarmandçiligining Ğarbiy Yevropa hunarmandçiligi (şişasozlik, kemasozlik va h.k.)dan orqada qolişiga sabab böldi. 14—15-a.larga kelib esa, V. töqimaçiligi italyan töqimaçiligi b-n raqobat qila olmay qoldi. Matematika va tabiiy fayla r . V.da mat.ning jamoatçilik örtasidagi nufuzi örta asrlarning asosiy fanlari hisoblangan falsafa va notiqlik san'atiga nisbatan juda past bölgan. 4—6-a.lardagi V. matematiklari asosan qad. allomalarning asarlarini şarhlaş b-n maşğul bölişgan: Feon (4-a.) Yevklid va Ptolemey asarlarini çop qildirgan va şarhlagan, Ioann Filopon (6-a.) Aristotelning tabiatşunoslikka doir ilmiy asarlarini şarhlagan, Yevtokiy Askalon (6-a.) esa Arximedning şunday işlarini şarhlaş b-n şuğullangan. Ba'zi masalalarda V. fani antik davr faniga nisbatan bir oz ilgari siljidi: Ioann Filopon jismlarning tuşiş tezligi ularning oğirligiga boğliq emas, degan xulosaga keldi; Ayo Sofiya ibodatxonasini qurib maşhur bölgan me'mor va muhandis trallik Anfiliy öt oldiruvçi közgular işiga doir yangi talqinini taklif qildi. 9-a.ga kelib tabiiy fanlar borasida bir oz yuksaliş kuzatildi. Ixtiroçi Lev Matematik birinçi marta harflardan algebraik timsollar sifatida foydalandi. Ma'lumotlarga köra, 12-a.da arab raqamlarini joriy qilişga uriniş bölgan bölsa kerak. Sönggi V. matematiklari şarq faniga juda qiziqişgan. Trapezund olimlari (Grigoriy Xioniad, 13-a.. uning izdoşlari Grigoriy Xrisokokk va Isaak Argir,14-a.) arab va fors mat.si va astronomiyasini örganişgan. Şarq fani merosining örganilişi Feodor Melitinnotaning «Uç kitobdagi astronomiya» (1361) majmua asarining yaratilişiga yordam berdi. Kosmologiya sohasida vizantiyaliklar an'anaviy tasavvurlarga rioya qilişgan. Ulardan ba'zilari Bibliyada keltirilgan dunyoqaraşlarga işongan bölsa, boşqalari Yerning şarsimonligi haqidagi ta'limot Bibliyaga zid emas, deb hisoblaganlar. Ilmi nujum inson taqdirini osmon yoritqiçlarining harakati b-n boğlangani uçun pravoslav ilohiyotçilari tomonidan qattiq tanqid qilindi va ta'qibga duçor böldi. 14-a. da Nikifor Grigora taqvim (kalendar) ni isloh qilişni taklif etdi, quyoş tutilişini oldindan aytib berdi. Bu taklif va başoratlar astronomiya kuzatuvlari b-n bevosita boğliq bölgan.
V.da geografiyaning boşlanişiga fem(viloyat)lar, şaharlar, yepiskop boşliq ma'muriy birliklarning rasmiy tavsiflari asos böldi. Taxm. 535 y.da Iyerokl 64 fem va 912 şaharning tavsifini öz içiga olgan «Sinekdem» töplamini tuzdi. Bu töplam keyingi davrlarda yozilgan geografik asarlar uçun zamin böldi. 10-a.da Konstantin Bagryaiorodniy V. femlari tavsifini öz davri an'analari asosida tuzib çiqdi. Şu bois uning asaridagi köp ma'lumotlar öşa davrdagi mavjud ma'lumotlarga gşd. Savdogarlar, ziyoratçilarning sayohat tavsiflari ham öşa geografik adabiyotlar toifasiga mansub. 4-a.da yozilgan muallifi noma'lum sayohatnomada Örta dengiz batafsil bayon qilingan, portlar orasidagi masofalar körsatilgan, muayyan joyda işlab çiqarilgan tovarlar haqida gapirilgan va h.k. Quyidagilarning sayohat tavsiflari saqlangan: savdogar Kosma Indikoplovning (6-a.) «Xristian topografiyasi» asari (bunda umumkosmologik tasavvurlardan taşqari bevosita kuzatuv taassurotlari, Arabiston, Afrika va b. joylardagi turli mamlakatlar va xalqlar haqida aniq ma'lumotlar mavjud), Ioann Fokning (12-a.) Falastinga, Andrey Livadinning (14-a.) Falastin va Misrga, Kanan Laskarisning (14-a. oxiri yoki 15-a. boşi) Germaniya, Skandinaviya va Islandiyaga sayohatlari tavsiflari. Vizantiyaliklar geografik xaritalar tuzişni ham bilganlar.
Tibbiyoti. V.da rivojlangan tibbiyot mavjud bölgan. 4-a.da pergamlik şifokor Oribasiy tibbiy ensiklopediya yaratgan, şifokor Nikşba jarroxlik böyiça darslik yozgan. Konstantinopolda maxsus jarrohlik va ayollar kasalliklari bölimlari bölgan kasalxonalar taşkil etilgan, ularning huzurida tibbiyot bilim yurtlari oçilgan. Simeon Sif ovqatning xossalari haqida kitob yozgan (11-a.). Nikolay Mireps farmakopeyaga oid qöllanma tuzgan (13-a.). Ioann Aktuariy tibbiyotga doir asarlarida özining amaliy muşohadalarini bayon etgan. Falsafasi imperiya qaror topişi va xristianlik tarqalişi tufayli (6—7- a.lardan) paydo böla boşladi. Uning taraqqiyotida rasmiy çerkov aqidalari 6-n dunyoviy fan, falsafiy fikr vakillarining qaraşlari örtasidagi kuraşning ta'siri bor. Yunon çerkovining peşvolari Prokopiy (465—525), vizantiyalik Leontiy (475—543), Ioann Damaskin bu falsafaning ötmişdoşlari bölganlar. V. falsafasi asosan Platon — Aristotel ğoyalari hamda asarlarini tuşuntiriş va tarqatişdan iborat edi; u «Kutubxona» töplami (857 y.gaça) ning muallifi Fotiy (820—891)dan boşlanib, Mixail Psell (1018—78) va Nikifor Vlemmid (1272 y. v. e.) ijodida özining yuksak çöqqisiga çiqdi. Keyin Italiyada Uyğoniş davrida qayta rivojlandi. Bunda V. Vissarion (1403— 72), trapezundlik Georgiy (1396—1484) va b.ning xizmati kattadir. V. falsafasidagi irratsional oqim Simeon (1025— 92) mistikasi va Nikolay Kavasila (14- a.) ğoyalarida namoyon böldi. V. falsafasi örta asr sxolastikasi, Italiya Uyğoniş davri va slavyan mamlakatlari, Gruziya, Armanistondagi falsafiy fikrning rivojlanişiga katta ta'sir ötkazdi. V.da tarix fani bir munça rivojlangan. Kesariylik Yevseviy qad. zamonlardan mil. 324 y.gaça bölgan dunyo tarixini, jumladan, Şim. Qora dengiz böyining tarixini bayon etişga harakat qilib kördi. Kesariylik Prokopiy va Agafiy imperator Yustinian davridagi V. tarixini yoritdilar. 6— 10-a.larda jahon tarixi voqeanavisligi Ioann Malala, Feofan Ispovednik, Feofilakt Simokatta, Georgiy Amartol kabi tarixçilarning asosiy tarixiy janrlari böldi. 11—12-a. örtalarida vizantiyalik tarixçilar (Lev Diakon, Nikita Xoniat va b.) özlari şohid bölgan voqealarni qalamga olişga intildilar. 13-a.dan V. tarix fani inqirozga yuz tutdi. Huquqşunosligi.V. madaniyatiga xos an'anaviylik va izçillik V. huquqşunosligida ayniqsa yaqqol közga taşlanadi. Rim huquqini muntazam tartibga soliş, fuqarolik huquqi majmualarini tuziş b-n V. huquqşunosligiga asos solindi. Ulardan eng muhimi Corpus juris civilis («Kanonik huquq majmuasi»)dir (6-a.)- V. huquqşunosligi ayni şu majmuaga tayandi, huquqşunoslar vazifasi asosan şu majmuani talqin qiliş va qayta bayon etişdan iborat bölib qoldi. 6—7- a.larda Corpus juris civilis qisman lotin tilidan yunon tiliga tarjima qilindi. Mazkur tarjimalar Vasiliki qurama töplamining asosini taşkil etadi, undan köpinça hoşiyalardagi izohlari b-n birga qayta-qayta nusxa köçirildi. Vasilikilarga ilova tarzida xilma-xil ma'lumotnoma — qöllanmalar, şu jumladan «sinopsislar» tuzilgan, ularda maqolalar huquqqa oid ayrim masalalar böyiça alifbo tartibida joylaştirilgan. V. huquqşunosligida Rim huquqidan taşqari çerkov soborlarining qaror (qoida)lariga asoslangan çerkov fatvolari huquqi ham örganilgan. Konstantinopolda oliy huquq maktabi taşkil etilgaç, 11 -a.da sud qarorlari töplami — «Pir» («Tajriba»)da Konstantinopol sudining tajribasi umumlaştirildi. 12-a.da V. huquqşunoslari (Zonara, Aristin, Valsamon) çerkov soborlari qoidalari talqin etilgan bir neça kitob çiqarib, unda çerkov fatvolari huquqi b-n Rim huquqini muvofiqlaştirişga urinişdi. V.da notariat ham taşkil qilingan, 13—14-a.larda ayrim femlarning mahkamalari hujjatlar uçun mahalliy xizmat daftarçalari tuzib çiqqan.
Adabiyoti. V. Adabiyoti öziga xosligi, yangi şakl va janrlarning boyligi b-n ajralib turadi. Uning tarixi 3 asosiy davrga bölinadi. Birinçi davrda (4—6-a.lar) u antik adabiyot an'analarini davom ettirdi, ayni vaqtda unga xristian dini mafkurasi ta'sir ötkazdi (şoirlar Nonna, 4—5-a.lar, Agafiy, Pavel Silensiariy, 6-a.). Avliyo-anbiyolar qissasi (agiografiya) ni yaratiş avj oldi. Ikkinçi davrda (7—9-a.lar) çerkov ta'sirida diniy adabiyot ustunlik qila boşladi (kritli Andrey, Ioann Damaskin, Feodor Studit). Şoirlardan Kassiya, Ioann Grammatik, Ignatiy, patriarx Fotiy dunyoviy asarlar yozişdi. Xalq ijodiyoti rivojlandi. Oxirgi, uçinçi davrda (10—15-a.lar) diniy, dunyoviy, badiiy va ilmiy adabiyotning turli janrlari rivojlandi. Imperator Konstantin VII Bagryanorodniy, Svida, Simeon Metafrasiy va b. şu davrning eng taniqli yozuvçilaridir. Mixail Asell, mitilenlik Xristofor (11-a.), Manuil Olobol, Manuil Fil (13— 14-a. lar) saroy adabiyoti vakillaridir. Bu davrda hajviya keng ommalaşgan (12-a.).
Me'morligi. V. me'morligining rivojlangan davri 6-a.ga töğri keladi. Bu davrda Konstantinopol jahondagi yirik şaharlardan biri hisoblangan. Şahar atrofi mustahkam qal'a devorlari b-n öralib, xandaqlar qazilgan (5-a. ning 1-yarmi). Şahar markazi (Agustion maydonida Qad. Rim me'morligi ta'sirida zafar toki (ark) lari, forumlar, çerkov binolari, imperator saroyi, otçopar, akveduklar qurilgan. V. me'morlik maktabida «plinfa» (yassi keng ğişt) köp qöllanilgan. Ibodatxona qurilişida bazilika uslubidan foydalanilgan. Keyinçalik bu uslub qöşni mamlakatlar me'morligiga ta'sir qilgan. Ibodat-xonalar taşqi körinişi qöpol va oğir bölib, içki körinişi esa, aksinça, öta haşamdor bölgan (Salonikidagi Avliyo Dmitriy bazilikasi, 5-a; Avliyo Georgiy rotondasi, 4-a. oxirida qayta qurilgan). Konstantinopoldagi Ayo Sofiya ibodatxonasi (532— 537) yuksak mahorat b-n qurilgan mahobatli inşoot bölib, gumbazining diametri 31,4 m, bal. 55 m dir. Turar joy binolari asosan köp qavatli, boş tarzi ravoqli qilib qurilgan, pastki qavatida savdo rastalari va ustaxonalar joylaşgan.
7—9-a.larda V. ibodatxona qurilişida örta asr italyan me'morligi uslubiga xos bölgan renessans an'analari asosida inşootlarning xoçsimon gumbazli mumtoz turi qöllanilgan (Nikeyadagi Uspeniya çerkovi, 7-a.; Salonikidagi Ayo Sofiya çerkovi, 8-a.). 9— 13-a.larda binolar poygumbazidagi qalqonsimon bağallar toş bölaklari va ğiştdan mavjli bezakdor qilib terilib, ravoqsimon poğonali şaklda koşin qoplanib, rangli suratlar işlangan [Mireleyon ibodatxonasi (turkça Budrum jome, 930 y.), Feodor çerkovi (turkça Kilise jome, 11-a.ning 2-yarmi), Pantokrator ibodatxona majmuasi (Zeyrek jome, 12-a.) va 6.J. 14—15-a.lar me'moriy bezaklarida Bolqon slavyan me'morligi ta'siri közga taşlanadi [Salonikidagi beş gumbazli Apostol çerkovi (turkça Souksu jome, 12—15-a.lar); pastqam P-simon şakldagi galereyali markaziy katta gumbazli xona va atrofidagi 4 burçakda joylaşgan kiçik gumbazli xonalardan iborat bölgan]. Pastki qavati bazilika şaklida, yuqori qavati esa xoçsimon gumbazli körinişdagi binolarning (Konstantinopoldagi Tekfur saroyi, 14-a; Mistra hukmdorlari saroyi 13—15-a.lar) interyerlari bezaklarida Mistra ş. manzaralari va monastir majmualari (Afon va b.) körinişi aks ettirilgan.
Tasviriy san'ati. Qad. davrdan örta asrlarga ötiş badiiy madaniyatda çuqur inqirozlarni yuzaga keltirdi; tasviriy san'atning ayrim turlari vujudga keldi, mavjudlari yöqolib ketdi. Çerkov va davlat ehtiyojlari b-n boğliq bölgan san'at turlari (ibodatxona tasvirlari, ikona va kitob miniatyurasi) muhim ahamiyat kasb etdi. Qad. ijodiy uslub örniga örta asrlarga xos xususiyatlar (jumladan, şartlilik) şakllandi; haykaltaroşlik inqirozga uçradi, qad. nafis şakllar yemirildi, ma'lum davrdan keyin V. san'atida haykaltaroşlik butunlay yöqolib, faqat börtma tasvirlarda saqlanib qoldi. Badiiy hunarmandlik buyumlari (toş, suyak, metall), 4—5-a.lar çerkov koşinlari (Avliyo Georgiy çerkovi, 4-a. oxiri)dagina qad. ohanglar muhim bölib, borliq gözalligini avvalgidek his etiş sezilib turadi. Qad. usullar V. san'atida kitob miniatyuralarida takrorlandi («Iisus Navin öramli yozuvlari»); rang tasvirning barça turlari diniy mavzudagi tasvirlarni işlaşga böysundirildi, me'moriy manzaralar örnini mavhum haşamdor tilla zamin egalladi, tasvirlar tekis yuzali qilib işlandi.
9— 10-a.larda ibodatxona devoriy rasmlari doimiy bir tizimga keltirildi; devor va gumbazlar qat'iy tartibdagi koşinkori bezaklar va freskalar b-n qoplandi, içki bezaklarda yagona mazmunga böysundirilgan me'moriy badiiy muhit (bunga ikonalar ham kiradi) yaratildi: Ayo Sofiya ibodatxonasi (6—12-a. lar), Afina yaqinidagi Dafna monastiri (11-a.) mozaikalari, «Vladimir Momo Havosi» ikonasi va b.
Kitob miniatyurasi taraqqiy etdi, bu davrda zargarlik bezagidan unumli foydalanildi, rasmlarda aniq hayotiy lavhalar, tarixiy şaxslar portretlari öz aksini topdi. Haykaltaroşlik Galla Platsidiya maqbarasining içki bezagi naqşli ikona va öymakori bezaklar (kapitel, mehrob tösiklari va ş.k.)da közga taşlanadi. Amaliy bezak san'ati (badiiy mato, rang-barang emal tösiqlar, fil suyagi va metalldan işlangan buyumlar) yuksak darajada rivojlandi. V.ning bu davrdagi tasviriy san'ati an'analari yunon örta asrlar san'atidan özlaştirilgan hamda Markaziy, Şarqiy va Jan. Yevropa mamlakatlarida bir qança milliy badiiy maktablarning şakllanişiga kuçli ta'sir körsatgan.
Teatri. V. dunyoviy teatri antik teatrning vorisi bölgan. 4-a.da Konstantinopolda 4 ta teatr bor edi, mim va pantomima (sözsiz, imo-işorali) hangomalar hamda dolzarb mavzudagi tomoşalar körsatilardi. Çerkov tomoşa körsatişni xristian diniga duşman, ma'jusiylik unsuri deb hisoblab, V.dagi antik teatr an'analarini yöqotib, aktyorlarni xristian jamoalaridan çiqarib yubordi. Teatr inşootlari buzib taşlandi, drama asarlarining qölyozmalari yöq qilindi. Çerkov mimlarga ayniqsa şafqatsizlik qildi, ammo ularning an'analari xalq ommasi orasida davom etaverdi. V. çerkovi diniy tarğibot maqsadida Bibliya va ibodat rasm-rusumlari ruhidagi dramalarni avj oldirdi.
Musiqasi. V. dunyoviy professional musiqasida saroy bayram — ibodatlarida tabrik sözlari köpçilik tomonidan qiroat b-n aytilişi (akklamatsiya), şe'riy parçalar çolğular jörnavozligida jimjimador ohanglarda kuylanişi (evfemiya) hamda tantanali tadbirlarda kupovozli madhiya (polixromiya)larni ijro etiş keng tarqalgan. Sozlardan gidravlos (suv organi), truba, simbala, keyinçalik pnevmatik organ kabilar maşhur bölgan. Diniy musiqada Bibliya matnlarini bir ovozda, jörsiz, öziga xos ohang b-n öqiş (psalmodiya), 4-a.dan boşlab xalq ohanglariga yaqin bölgan badiha (tropar)lar, kuyi rivojlangan falsafiy lirik qöşiq (gimn)lar asosiy örin egallagan. 5—6-a.larda yaşagan şoir va musiqaçi Roman Xuşxon şaklan rivojlangan asar (kondaklar)lar yaratgan. Ioann Damaskin (7— 8-a.lar) diniy madhiyalarning eng atoqli muallifidir. 9-a.gaça Yevropada peşqadamlik qilgan V. musiqasi keyinçalik inqirozga uçragan. Sönggi davr san'atkorlaridan Ioann Kukuzel (14—15-a.lar) musiqa nazariyotçisi hamda madqiyalar muallifi sifatida maşhur bölgan.
V.ning madaniyati, fani, san'ati, maorifi va adabiyoti Osiyo, Şim. Afrika, Yevropadagi köpgina mamlakatlarning madaniy taraqqiyotiga katta ta'sir ötkazdi. Şu sababli V. madaniy merosi olimlar tomonidan hamon örganib kelinmoqda (q. Vizantiyaşunoslik).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВИЗАНТИЯ (Византия империяси) — Рим империяси парчалангач, унинг иқтисодий жиҳатдан ривожланган шарқий қисмида вужудга келган давлат (4—15-а.лар). Энг равнақ топган даврида унинг таркибига Болқон я.о.нинг катта қисми, Кичик Осиё, Сурия, Фаластин, Миср, Киренаика, Месопотамиянинг бир қисми, Ғарбий Арманистон ва Грузия, Херсонес, Кипр ва Крит о.лари кирган. Пойтахти — Константинополь ш. бўлган. Мамлакатнинг номи Босфор соҳилидаги юнон полней — Византийизм олинган. Ахрлиси — юнонлар, сурёнийлар, қибтийлар, арманлар, грузинлар ва б. Давлат тили 4—6-а.ларда лотин тили, кейинчалик юнон тили бўлган. Ҳунармандчилик ва савдо-сотиқнинг ривожланиш даражаси, шаҳар турмушининг жўшқинлиги жиҳатидан ўша даврда В. Ғарбий Европа мамлакатларидан анча илгарилаб кеттан эди. Арабистон, Қора денгиз бўйи, Эрон, Ҳиндистон, Хитой б-н савдо-сотиқ бир оз кўпайди. В. географик жиҳатдан қулай жойлашганлиги туфайли Шарқ б-н Ғарб ўртасида маданий-иктисодий алоқаларнинг кучайишига сабаб бўлди, сиёсий ва ҳарбий марказга айланди. Император Юстиниан I ҳукмронлиги даври (527—565)да маъмурий ва ҳуқуқий ислоҳотлар ўтказилди, марказий давлат мустаҳкамланди, кучли армия вужудга келтирилди. Бу эса Юстинианга 533—534 й.ларда Шим. Африкадаги вандаллар давлатини, 555 й.да Италиядаги остготлар қироллигини, Жан.-Шарқий Испанияни босиб олиш имконини берди. 6-а.нинг сўнгги ўн йиллиги ва 7-а. бошларида ички таназзул ва ташқи сиёсатда муваффақиятсизликлар рўй берди. Армияда ғалаён бошланди, кенг халқ оммаси унга қўшилди. 6-а. охири —7-а. бошларида В. ҳудудининг анчагина қисмини славянлар ишғол этди. 7-а.нинг 70-й.ларида В.нинг шим.- ғарбий чегарасида қад. булғорлар давлати — Болгария барпо бўлди. 636—642 й.ларда араблар В.дан Сурия, Фаластин, Юкрри Месопотамия ва Мисрни, 693— 698 й.ларда Шим. Африкадаги ерларни тортиб олди. Италиядаги лангобардлар В. ҳудудининг анчагина қисмини босиб олди. 8—9-а.ларда В. ҳудудига славянлар кўчиб келиши муносабати б-н улардаги ҳукмрон жамоа муносабатлари таъсирида эркин қишлоқ жамоалари мустаҳкамланди. Бироқ 10-а.да йирик ер эгалиги кучайиб, В. шаҳарлари 7—9-а. лардаги таназзулдан сўнг яна қад ростлади, савдо-ҳунармандчилик уюшмалари вужудга келди, давлат уларнинг фаолиятини қўллаб-қувватлади. 10-а. ўрталарида В. араблардан Юқори Месопотамияни, Кичик Осиё ва Суриянинг бир қисмини, Крит ва Кипр о.ларини қайтариб олди. Арманистон ва Грузияда В.нинг таъсири кучайди. В. Ғарбий Болгар подшолигини босиб олди (1018). 13- а. бошларидан ички тарқоқпик авж олди, марказий ҳокимият инқирозга юз тутди, чет эллик истилочиларнинг хуружи кучайди. Салиб юриши қатнашчилари В. ҳудудининг бир қисмини босиб олиб, Лотин империясита асос солдилар. Шу б-н бирга В. ерларида мустақил юнон давлатлари: Никей, Трапезунд империялари, Эпир давлати пайдо бўлди. 1261 й.да Никей императори Михаил VIII Палеолог В. империясини қайта тиклади. Палеологлар сулоласи (1261—1453) қарор топди. Бироқ В. ўзининг қад. қудратини тиклай олмади. 1453 й.да Константинополь усмонли турклар тасарруфига ўтган. 15-а. нинг 60-й.лари бошида В. империяси барҳам топди, унинг ҳудуди Усмонли турк империяси таркибига кирди. В. Рим, юнон ва эллинизм анъаналари таъсирида вужудга келган ўзига хос маданият маркази бўлган эди. Маорифи. В.да антик давр таълими анъаналари сақланиб қолди ва 12-а.гача маориф Европанинг бошқа жойларига қараганда юқори савияда эди. Бошланғич таълим (ўқиш ва ёзишни ўргатиш) хусусий мактабларда 2—3 йил давомида амалга оширилган. 7-а.гача ўқув дастури мажусий динлар афсоналарига, кейинроқ Библия китобларига асосланган. Ўрта маълумот грамматика ўқитувчиси раҳбарлигида олинган. Дастурга орфография (имло кридалари), грамматика нормалари, талаффуз, шеър ёзиш қоидалари, нотиқлик санъати, шунингдек ҳужжатлар тузиш услубияти киритилган. Фалсафа ҳам ўқув дарслари жумласига кирган. Айрим мактаблар дастурида тарих дарси ҳам бўлган. В. да монастир мактаблари ҳам бор эди. 4—6-а. ларда қад. даврдан қолган олий мактаблар (Африка, Искандария, Байрут, Антиохия, Ғазо, Фаластин Кесариясида) ўз фаолиятини давом эттирди. 425 й. Константинополда барпо этилган олий мактаб (аудиторий) бошқа олий мактабларни сиқиб чиқарди. Константинополь аудиторийси давлат муассасаси, унинг проф.лари давлат хизматчилари ҳисобланар, пойтахтда дарс бериш фақат уларга рухсат этилган. 9-а. ўрталарига келиб, Магнавр олий мактаби ишлай бошлади. Бу мактаб олий дунёвий амалдор ва дин пешволарини тайёрлар эди. 11-а. ўрталарида Константинополда юридик ва фалсафий мактаблар давлат муассасаси сифатида очилди. 12-а.да олий мактабда тиббиёт фани ҳам ўқитила бошлади. 1204 й.дан кейин В.да олий мактаб тугатилди. Монастирлар ҳузуридаги мактаблар давлат мактабларини тобора сиқиб чиқараверди. Бундай мактаблар, одатда, муаллимнинг вафотидан кейин ёки у қувғинга учрагач, ёпилиб қоларди. В.нинг кад. Кутубхоналари илк даврдан нари ўтмади. Искандария кутубхонаси 391 й.да вайрон этилди. Константинополь кутубхонаси (356 й.да асос солинган) 475 й.ги ёнгинда куйиб кетди. Кейинги давр кутубхоналари ҳақидаги маълумотлар кам бўлса ҳам, император, патриарх, монастирлар кутубхоналари, олий мактабларнинг ва хусусий шахсларнинг кутубхоналари бўлганлиги маълум. Техникаси.В.га антик давр қ.х. техникаси (ҳўкизга қўшиладиган омоч ва пичан йиққич, сунъий суғориш тизими) ҳамда ҳунармандчилиги мерос бўлиб қолган. Бу ҳол В.нинг деҳқончилик, заргарлик, шойи тўқиш, ҳашаматли иншоотлар қуриш, кемасозлик (9-а.дан бошлаб қиялама елкандан фойдаланилган) ва б. соҳаларда 12-а. гача Европада илғор давлат бўлиб қолишига имкон берди; 9-а. дан бошлаб сиркор керамика, шиша тайёрлаш (қад. усуллар бўйича) расм бўлди. Бироқ, византияликларнинг ота мерос анъаналарини сақлаб қолишга интилиши техника тараққиётига озми-кўпми тўсқинлик қилди. 12-а. дан бошлаб В. ҳунармандчилигининг Ғарбий Европа ҳунармандчилиги (шишасозлик, кемасозлик ва ҳ.к.)дан орқада қолишига сабаб бўлди. 14—15-а.ларга келиб эса, В. тўқимачилиги итальян тўқимачилиги б-н рақобат қила олмай қолди. Математика ва табиий файла р . В.да мат.нинг жамоатчилик ўртасидаги нуфузи ўрта асрларнинг асосий фанлари ҳисобланган фалсафа ва нотиқлик санъатига нисбатан жуда паст бўлган. 4—6-а.лардаги В. математиклари асосан қад. алломаларнинг асарларини шарҳлаш б-н машғул бўлишган: Феон (4-а.) Евклид ва Птолемей асарларини чоп қилдирган ва шарҳлаган, Иоанн Филопон (6-а.) Аристотелнинг табиатшуносликка доир илмий асарларини шарҳлаган, Евтокий Аскалон (6-а.) эса Архимеднинг шундай ишларини шарҳлаш б-н шуғулланган. Баъзи масалаларда В. фани антик давр фанига нисбатан бир оз илгари силжиди: Иоанн Филопон жисмларнинг тушиш тезлиги уларнинг оғирлигига боғлиқ эмас, деган хулосага келди; Аё София ибодатхонасини қуриб машҳур бўлган меъмор ва муҳандис траллик Анфилий ўт олдирувчи кўзгулар ишига доир янги талқинини таклиф қилди. 9-а.га келиб табиий фанлар борасида бир оз юксалиш кузатилди. Ихтирочи Лев Математик биринчи марта ҳарфлардан алгебраик тимсоллар сифатида фойдаланди. Маълумотларга кўра, 12-а.да араб рақамларини жорий қилишга уриниш бўлган бўлса керак. Сўнгги В. математиклари шарқ фанига жуда қизиқишган. Трапезунд олимлари (Григорий Хиониад, 13-а.. унинг издошлари Григорий Хрисококк ва Исаак Аргир,14-а.) араб ва форс мат.си ва астрономиясини ўрганишган. Шарқ фани меросининг ўрганилиши Феодор Мелитиннотанинг «Уч китобдаги астрономия» (1361) мажмуа асарининг яратилишига ёрдам берди. Космология соҳасида византияликлар анъанавий тасаввурларга риоя қилишган. Улардан баъзилари Библияда келтирилган дунёқарашларга ишонган бўлса, бошқалари Ернинг шарсимонлиги ҳақидаги таълимот Библияга зид эмас, деб ҳисоблаганлар. Илми нужум инсон тақдирини осмон ёритқичларининг ҳаракати б-н боғлангани учун православ илоҳиётчилари томонидан қаттиқ танқид қилинди ва таъқибга дучор бўлди. 14-а. да Никифор Григора тақвим (календарь) ни ислоҳ қилишни таклиф этди, қуёш тутилишини олдиндан айтиб берди. Бу таклиф ва башоратлар астрономия кузатувлари б-н бевосита боғлиқ бўлган.
В.да географиянинг бошланишига фем(вилоят)лар, шаҳарлар, епископ бошлиқ маъмурий бирликларнинг расмий тавсифлари асос бўлди. Тахм. 535 й.да Иерокл 64 фем ва 912 шаҳарнинг тавсифини ўз ичига олган «Синекдем» тўпламини тузди. Бу тўплам кейинги даврларда ёзилган географик асарлар учун замин бўлди. 10-а.да Константин Багряиородний В. фемлари тавсифини ўз даври анъаналари асосида тузиб чиқди. Шу боис унинг асаридаги кўп маълумотлар ўша даврдаги мавжуд маълумотларга гшд. Савдогарлар, зиёратчиларнинг саёҳат тавсифлари ҳам ўша географик адабиётлар тоифасига мансуб. 4-а.да ёзилган муаллифи номаълум саёҳатномада Ўрта денгиз батафсил баён қилинган, портлар орасидаги масофалар кўрсатилган, муайян жойда ишлаб чиқарилган товарлар ҳақида гапирилган ва ҳ.к. Қуйидагиларнинг саёҳат тавсифлари сақланган: савдогар Косма Индикопловнинг (6-а.) «Христиан топографияси» асари (бунда умумкосмологик тасаввурлардан ташқари бевосита кузатув таассуротлари, Арабистон, Африка ва б. жойлардаги турли мамлакатлар ва халқлар ҳақида аниқ маълумотлар мавжуд), Иоанн Фокнинг (12-а.) Фаластинга, Андрей Ливадиннинг (14-а.) Фаластин ва Мисрга, Канан Ласкариснинг (14-а. охири ёки 15-а. боши) Германия, Скандинавия ва Исландияга саёҳатлари тавсифлари. Византияликлар географик хариталар тузишни ҳам билганлар.
Тиббиёти. В.да ривожланган тиббиёт мавжуд бўлган. 4-а.да пергамлик шифокор Орибасий тиббий энциклопедия яратган, шифокор Никшба жаррохлик бўйича дарслик ёзган. Константинополда махсус жарроҳлик ва аёллар касалликлари бўлимлари бўлган касалхоналар ташкил этилган, уларнинг ҳузурида тиббиёт билим юртлари очилган. Симеон Сиф овқатнинг хоссалари ҳақида китоб ёзган (11-а.). Николай Мирепс фармакопеяга оид қўлланма тузган (13-а.). Иоанн Актуарий тиббиётга доир асарларида ўзининг амалий мушоҳадаларини баён этган. Фалсафаси империя қарор топиши ва христианлик тарқалиши туфайли (6—7- а.лардан) пайдо бўла бошлади. Унинг тараққиётида расмий черков ақидалари 6-н дунёвий фан, фалсафий фикр вакилларининг қарашлари ўртасидаги курашнинг таъсири бор. Юнон черковининг пешволари Прокопий (465—525), византиялик Леонтий (475—543), Иоанн Дамаскин бу фалсафанинг ўтмишдошлари бўлганлар. В. фалсафаси асосан Платон — Аристотель ғоялари ҳамда асарларини тушунтириш ва тарқатишдан иборат эди; у «Кутубхона» тўплами (857 й.гача) нинг муаллифи Фотий (820—891)дан бошланиб, Михаил Пселл (1018—78) ва Никифор Влеммид (1272 й. в. э.) ижодида ўзининг юксак чўққисига чиқди. Кейин Италияда Уйғониш даврида қайта ривожланди. Бунда В. Виссарион (1403— 72), трапезундлик Георгий (1396—1484) ва б.нинг хизмати каттадир. В. фалсафасидаги иррационал оқим Симеон (1025— 92) мистикаси ва Николай Кавасила (14- а.) ғояларида намоён бўлди. В. фалсафаси ўрта аср схоластикаси, Италия Уйғониш даври ва славян мамлакатлари, Грузия, Арманистондаги фалсафий фикрнинг ривожланишига катта таъсир ўтказди. В.да тарих фани бир мунча ривожланган. Кесарийлик Евсевий қад. замонлардан мил. 324 й.гача бўлган дунё тарихини, жумладан, Шим. Қора денгиз бўйининг тарихини баён этишга ҳаракат қилиб кўрди. Кесарийлик Прокопий ва Агафий император Юстиниан давридаги В. тарихини ёритдилар. 6— 10-а.ларда жаҳон тарихи воқеанавислиги Иоанн Малала, Феофан Исповедник, Феофилакт Симокатта, Георгий Амартол каби тарихчиларнинг асосий тарихий жанрлари бўлди. 11—12-а. ўрталарида византиялик тарихчилар (Лев Диакон, Никита Хониат ва б.) ўзлари шоҳид бўлган воқеаларни қаламга олишга интилдилар. 13-а.дан В. тарих фани инқирозга юз тутди. Ҳуқуқшунослиги.В. маданиятига хос анъанавийлик ва изчиллик В. ҳуқуқшунослигида айниқса яққол кўзга ташланади. Рим ҳуқуқини мунтазам тартибга солиш, фуқаролик ҳуқуқи мажмуаларини тузиш б-н В. ҳуқуқшунослигига асос солинди. Улардан энг муҳими Corpus juris civilis («Каноник ҳуқуқ мажмуаси»)дир (6-а.)- В. ҳуқуқшунослиги айни шу мажмуага таянди, ҳуқуқшунослар вазифаси асосан шу мажмуани талқин қилиш ва қайта баён этишдан иборат бўлиб қолди. 6—7- а.ларда Corpus juris civilis қисман лотин тилидан юнон тилига таржима қилинди. Мазкур таржималар Василики қурама тўпламининг асосини ташкил этади, ундан кўпинча ҳошиялардаги изоҳлари б-н бирга қайта-қайта нусха кўчирилди. Василикиларга илова тарзида хилма-хил маълумотнома — қўлланмалар, шу жумладан «синопсислар» тузилган, уларда мақолалар ҳуқуққа оид айрим масалалар бўйича алифбо тартибида жойлаштирилган. В. ҳуқуқшунослигида Рим ҳуқуқидан ташқари черков соборларининг қарор (қоида)ларига асосланган черков фатволари ҳуқуқи ҳам ўрганилган. Константинополда олий ҳуқуқ мактаби ташкил этилгач, 11 -а.да суд қарорлари тўплами — «Пир» («Тажриба»)да Константинополь судининг тажрибаси умумлаштирилди. 12-а.да В. ҳуқуқшунослари (Зонара, Аристин, Валсамон) черков соборлари қоидалари талқин этилган бир неча китоб чиқариб, унда черков фатволари ҳуқуқи б-н Рим ҳуқуқини мувофиқлаштиришга уринишди. В.да нотариат ҳам ташкил қилинган, 13—14-а.ларда айрим фемларнинг маҳкамалари ҳужжатлар учун маҳаллий хизмат дафтарчалари тузиб чиққан.
Адабиёти. В. Адабиёти ўзига хослиги, янги шакл ва жанрларнинг бойлиги б-н ажралиб туради. Унинг тарихи 3 асосий даврга бўлинади. Биринчи даврда (4—6-а.лар) у антик адабиёт анъаналарини давом эттирди, айни вақтда унга христиан дини мафкураси таъсир ўтказди (шоирлар Нонна, 4—5-а.лар, Агафий, Павел Силенциарий, 6-а.). Авлиё-анбиёлар қиссаси (агиография) ни яратиш авж олди. Иккинчи даврда (7—9-а.лар) черков таъсирида диний адабиёт устунлик қила бошлади (критли Андрей, Иоанн Дамаскин, Феодор Студит). Шоирлардан Кассия, Иоанн Грамматик, Игнатий, патриарх Фотий дунёвий асарлар ёзишди. Халқ ижодиёти ривожланди. Охирги, учинчи даврда (10—15-а.лар) диний, дунёвий, бадиий ва илмий адабиётнинг турли жанрлари ривожланди. Император Константин VII Багрянородний, Свида, Симеон Метафрасий ва б. шу даврнинг энг таниқли ёзувчиларидир. Михаил Аселл, митиленлик Христофор (11-а.), Мануил Олобол, Мануил Фил (13— 14-а. лар) сарой адабиёти вакилларидир. Бу даврда ҳажвия кенг оммалашган (12-а.).
Меъморлиги. В. меъморлигининг ривожланган даври 6-а.га тўғри келади. Бу даврда Константинополь жаҳондаги йирик шаҳарлардан бири ҳисобланган. Шаҳар атрофи мустаҳкам қалъа деворлари б-н ўралиб, хандақлар қазилган (5-а. нинг 1-ярми). Шаҳар маркази (Агустион майдонида Қад. Рим меъморлиги таъсирида зафар токи (арк) лари, форумлар, черков бинолари, император саройи, отчопар, акведуклар қурилган. В. меъморлик мактабида «плинфа» (ясси кенг ғишт) кўп қўлланилган. Ибодатхона қурилишида базилика услубидан фойдаланилган. Кейинчалик бу услуб қўшни мамлакатлар меъморлигига таъсир қилган. Ибодат-хоналар ташқи кўриниши қўпол ва оғир бўлиб, ички кўриниши эса, аксинча, ўта ҳашамдор бўлган (Салоникидаги Авлиё Дмитрий базиликаси, 5-а; Авлиё Георгий ротондаси, 4-а. охирида қайта қурилган). Константинополдаги Аё София ибодатхонаси (532— 537) юксак маҳорат б-н қурилган маҳобатли иншоот бўлиб, гумбазининг диаметри 31,4 м, бал. 55 м дир. Турар жой бинолари асосан кўп қаватли, бош тарзи равоқли қилиб қурилган, пастки қаватида савдо расталари ва устахоналар жойлашган.
7—9-а.ларда В. ибодатхона қурилишида ўрта аср итальян меъморлиги услубига хос бўлган ренессанс анъаналари асосида иншоотларнинг хочсимон гумбазли мумтоз тури қўлланилган (Никеядаги Успения черкови, 7-а.; Салоникидаги Аё София черкови, 8-а.). 9— 13-а.ларда бинолар пойгумбазидаги қалқонсимон бағаллар тош бўлаклари ва ғиштдан мавжли безакдор қилиб терилиб, равоқсимон поғонали шаклда кошин қопланиб, рангли суратлар ишланган [Мирелейон ибодатхонаси (туркча Будрум жоме, 930 й.), Феодор черкови (туркча Килисе жоме, 11-а.нинг 2-ярми), Пантократор ибодатхона мажмуаси (Зейрек жоме, 12-а.) ва 6.J. 14—15-а.лар меъморий безакларида Болқон славян меъморлиги таъсири кўзга ташланади [Салоникидаги беш гумбазли Апостол черкови (туркча Соуксу жоме, 12—15-а.лар); пастқам П-симон шаклдаги галереяли марказий катта гумбазли хона ва атрофидаги 4 бурчакда жойлашган кичик гумбазли хоналардан иборат бўлган]. Пастки қавати базилика шаклида, юқори қавати эса хочсимон гумбазли кўринишдаги биноларнинг (Константинополдаги Текфур саройи, 14-а; Мистра ҳукмдорлари саройи 13—15-а.лар) интерьерлари безакларида Мистра ш. манзаралари ва монастир мажмуалари (Афон ва б.) кўриниши акс эттирилган.
Тасвирий санъати. Қад. даврдан ўрта асрларга ўтиш бадиий маданиятда чуқур инқирозларни юзага келтирди; тасвирий санъатнинг айрим турлари вужудга келди, мавжудлари йўқолиб кетди. Черков ва давлат эҳтиёжлари б-н боғлиқ бўлган санъат турлари (ибодатхона тасвирлари, икона ва китоб миниатюраси) муҳим аҳамият касб этди. Қад. ижодий услуб ўрнига ўрта асрларга хос хусусиятлар (жумладан, шартлилик) шаклланди; ҳайкалтарошлик инқирозга учради, қад. нафис шакллар емирилди, маълум даврдан кейин В. санъатида ҳайкалтарошлик бутунлай йўқолиб, фақат бўртма тасвирларда сақланиб қолди. Бадиий ҳунармандлик буюмлари (тош, суяк, металл), 4—5-а.лар черков кошинлари (Авлиё Георгий черкови, 4-а. охири)дагина қад. оҳанглар муҳим бўлиб, борлиқ гўзаллигини аввалгидек ҳис этиш сезилиб туради. Қад. усуллар В. санъатида китоб миниатюраларида такрорланди («Иисус Навин ўрамли ёзувлари»); ранг тасвирнинг барча турлари диний мавзудаги тасвирларни ишлашга бўйсундирилди, меъморий манзаралар ўрнини мавҳум ҳашамдор тилла замин эгаллади, тасвирлар текис юзали қилиб ишланди.
9— 10-а.ларда ибодатхона деворий расмлари доимий бир тизимга келтирилди; девор ва гумбазлар қатъий тартибдаги кошинкори безаклар ва фрескалар б-н қопланди, ички безакларда ягона мазмунга бўйсундирилган меъморий бадиий муҳит (бунга иконалар ҳам киради) яратилди: Аё София ибодатхонаси (6—12-а. лар), Афина яқинидаги Дафна монастири (11-а.) мозаикалари, «Владимир Момо Ҳавоси» иконаси ва б.
Китоб миниатюраси тараққий этди, бу даврда заргарлик безагидан унумли фойдаланилди, расмларда аниқ ҳаётий лавҳалар, тарихий шахслар портретлари ўз аксини топди. Ҳайкалтарошлик Галла Плацидия мақбарасининг ички безаги нақшли икона ва ўймакори безаклар (капител, меҳроб тўсиклари ва ш.к.)да кўзга ташланади. Амалий безак санъати (бадиий мато, ранг-баранг эмал тўсиқлар, фил суяги ва металлдан ишланган буюмлар) юксак даражада ривожланди. В.нинг бу даврдаги тасвирий санъати анъаналари юнон ўрта асрлар санъатидан ўзлаштирилган ҳамда Марказий, Шарқий ва Жан. Европа мамлакатларида бир қанча миллий бадиий мактабларнинг шаклланишига кучли таъсир кўрсатган.
Театри. В. дунёвий театри антик театрнинг вориси бўлган. 4-а.да Константинополда 4 та театр бор эди, мим ва пантомима (сўзсиз, имо-ишорали) ҳангомалар ҳамда долзарб мавзудаги томошалар кўрсатиларди. Черков томоша кўрсатишни христиан динига душман, маъжусийлик унсури деб ҳисоблаб, В.даги антик театр анъаналарини йўқотиб, актёрларни христиан жамоаларидан чиқариб юборди. Театр иншоотлари бузиб ташланди, драма асарларининг қўлёзмалари йўқ қилинди. Черков мимларга айниқса шафқатсизлик қилди, аммо уларнинг анъаналари халқ оммаси орасида давом этаверди. В. черкови диний тарғибот мақсадида Библия ва ибодат расм-русумлари руҳидаги драмаларни авж олдирди.
Мусиқаси. В. дунёвий профессионал мусиқасида сарой байрам — ибодатларида табрик сўзлари кўпчилик томонидан қироат б-н айтилиши (аккламация), шеърий парчалар чолғулар жўрнавозлигида жимжимадор оҳангларда куйланиши (эвфемия) ҳамда тантанали тадбирларда куповозли мадҳия (полихромия)ларни ижро этиш кенг тарқалган. Созлардан гидравлос (сув органи), труба, цимбала, кейинчалик пневматик орган кабилар машҳур бўлган. Диний мусиқада Библия матнларини бир овозда, жўрсиз, ўзига хос оҳанг б-н ўқиш (псалмодия), 4-а.дан бошлаб халқ оҳангларига яқин бўлган бадиҳа (тропарь)лар, куйи ривожланган фалсафий лирик қўшиқ (гимн)лар асосий ўрин эгаллаган. 5—6-а.ларда яшаган шоир ва мусиқачи Роман Хушхон шаклан ривожланган асар (кондаклар)лар яратган. Иоанн Дамаскин (7— 8-а.лар) диний мадҳияларнинг энг атоқли муаллифидир. 9-а.гача Европада пешқадамлик қилган В. мусиқаси кейинчалик инқирозга учраган. Сўнгги давр санъаткорларидан Иоанн Кукузель (14—15-а.лар) мусиқа назариётчиси ҳамда мадқиялар муаллифи сифатида машҳур бўлган.
В.нинг маданияти, фани, санъати, маорифи ва адабиёти Осиё, Шим. Африка, Европадаги кўпгина мамлакатларнинг маданий тараққиётига катта таъсир ўтказди. Шу сабабли В. маданий мероси олимлар томонидан ҳамон ўрганиб келинмоқда (қ. Византияшунослик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.