Vodorod
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218–220-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Vodorod (Hydrogenium), H—Mendeleyev davriy sistemasining birinçi guruhiga mansub kimyoviy element; at. m. 1,00797. Odatdagi şaroitda rangsiz, hidsiz gaz bölib, ta'mi yöq. Metallarga kislotalar ta'sir ettirilganida yonuvçi gaz ajralişi 16- va 17-a. kimyogarlarining asarlarida köp eslatib ötiladi. 1766 y.da ingliz kimyogari G. Kavendiş ajralayotgan gazni yiğib tekşirib, «alangalanuvçi havo» deb atadi va ana şu gaz flogiston bölsa kerak, deb öyladi. 1783 y.da A. Lavuazye suvni analiz va sintez qiliş yöli b-n uning tarkibi murakkab ekanini isbot etdi. 1787 y.da esa «alangalanuvçi gaz»ni yangi element deb ta'rifladi va unga hoz. hydrogene (yun. hydro—suv va gennao—tuğdiraman) nomini berdi. Rusça «V.» nomini 1824 y.da M. F. Solovyev taklif etgan.
V. tabiatda keng tarqalgan bölib, Yer pösti (litosfera va gidrosfera) dagi miqdori oğirligi böyiça 1%, atomlar soni böyiça 16% ni taşkil etadi. Yerda eng köp tarqalgan birikma — suv (oğirligi böyiça 11,19% V.) tarkibida hamda kömir, neft, tabiiy gazlar, tuproq, şuningdek, hayvon va ösimlik organizmlari (ya'ni oqsillar, nuklein kislotalar, yoğlar, uglevodlar va b.) tarkibida uçraydi. V. erkin holda juda kam, tabiiy gazlarda ozgina, atmosferada juda oz böladi. Yer atrofida protonlar oqimi sifatida Yerning içki («proton») radiatsion mintaqasini hosil qiladi. Fazoda eng köp tarqalgan element hisoblanadi. Plazma sifatida Quyoş va köpçilik yulduzlar oğirligining yarmini, yulduzlararo muhit hamda gaz tumanliklarining asosiy qismini taşkil etadi. Bir qator sayyoralarda H2 sifatida erkin hodda, metan CH4, ammiak NH3, suv H2O, =SN, =NH, —ON, =SiH, =RN va b. radikallar sifatida uçraydi.
Oddiy V. ikki barqaror izotop: yengil V. yoki protiy ('N) va oğir V. yoki deyteriy (2N yoki D) lardan iborat. Tabiiy birikmalarida bir atom 2N ga örtaça 6800 ta 'N töğri keladi. Radioaktiv izotopi — öta oğir V. yoki tritiy (3N yoki T) sun'iy yöl b-n olingan. Buning yarim yemiriliş davri T1/2=12,262 y. Tabiatda tritiy kosmik nurlar neytronlarining ta'sirida azotdan hosil böladi. Juda beqaror izotopi 4N ham olingan. V. atomi boşqa elementlarinikiga nisbatan oddiy bölib, yadro va bitta elektrondan iborat. Elektronning yadro b-n boğlaniş energiyasi (ionizatsiya potensiali) 13,595 eV ga teng.
V. ma'lum moddalar içida eng yengili bölib (havodan 14,5 baravar yengil), ziçligi 0,0899 g/l (0° va 1 atm). V. — 252,6° da qaynaydi (suyuqlanadi) va — 259,1° da suyuqlanadi (qotadi). Barça gazlar içida V. eng köp issiq ötkazuvçandir (0° va 1 atmda 4,16-10 -* kal/sm sek. grad). V. suvda kam eriydi (20° va 1 atmda 0,0182 ml/g), lekin metallar (Ni, Pt, Pd va b.) da, ayniqsa palladiyda yaxşi eriydi.
Oddiy şaroitda molekula holidagi V. faol emas, bunday holda faqat metallmaslar b-n (ftor, nur ta'sirida xlor b-n ham) birika oladi. Qizitilganda köpgina elementlar b-n birikadi. Atom holidagi V. molekula holidagi V.ga nisbatan kimyoviy jihatdan juda faol hisoblanadi. V. kislorod b-n suv hosil qiladi: H2+1/2O2=H2O; bunda 68,3174 kkal/mol issiqlik ajraladi (25° va 1 atm.). Odatdagi şaroitda reaksiya sekin, 550° dan yuqorida esa portlaş b-n boradi. Vodorod-kislorod aralaşmasining portlaş çegaralari 4 dan 92% H2 gaça, vodorod-havo aralaşmasiniki esa 4 dan 74% H2 gaça (2 hajm H2 va 1 hajm O, aralaşmasi qaldiroq gaz deb ataladi). V. oksidlardan kislorodni tortib ola olişi sababli köpgina metallarni qaytariş maqsadlarida işlatiladi.
C u O + H , = C u + H 2 O ; Fe3O4+4H>3Fe+4H2OL. galogenlar b-n galogenvodorodlar hosil qiladi, mas.,H2+C12=2HC1. Bunda ftor b-n portlaş orqali, xlor va brom b-n nur yoki qizdiriş orqali birikadi, yod b-n esa faqat qizdirilganida reaksiyaga kirişadi. V. azot b-n birikib, ammiak hosil qiladi: 3H,+N2=2NH3. Oltingugurt b-n birikkanda vodorod sulfid hosil böladi. Yuqori t-rada sof holdagi uglerod b-n birikib, metan beradi. Metallar b-n bevosita birikib, gidridlar hosil qiladi. H,+2Li=2LiH. V. ning uglerod (I)-oksid b-n reaksiyasi amaliy ahamiyatga ega bölib, bunda t-ra, bosim va katalizatorga qarab turli xil organik birikma (mas., formaldegid, metanol va b.) lar oliş mumkin. Töyinmagan uglevodorodlar V. b-n reaksiyaga kirişib, töyingan uglevodorodlarga aylanadi (q. Gidrogenlaş). V. ba'zi elektromanfiy elementlar (mas., Ğ, O, N, S, V, C1, S, R) b-n vodorod boğ hosil qiladi.
V. sanoatda tabiiy va yulakay gazlardan, koks gazi va neftni qayta işlaşda hosil böluvçi gazlardan olinadi. Elektroliz yöli b-n suvdan ham olinadi. Metandan suv buği yoki kislorod ta'sir ettirib olinişi asosiy yöllardan hisoblanadi.
V. 18-a.dan boşlab havo şarlarini töldiriş uçun işlatilib kelgan. V. ammiak, metil spirt, sintetik benzin (sintin) i.ç.da, qattiq va oğir suyuq yoqilğilar, yoğlarni gidrogenlaşda, xlorid kislota sintezida, neft mahsulotlarini tozalaşda, metallarni kavşarlaş va qirqişda işlatiladi. V. izotoplari - deyteriy va tritiy atom energetikasida keng qöllaniladi.
Stalina Qosimova.
Q.: Gidrogenlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВОДОРОД (Hydrogenium), H—Менделеев даврий системасининг биринчи гуруҳига мансуб кимёвий элемент; ат. м. 1,00797. Одатдаги шароитда рангсиз, ҳидсиз газ бўлиб, таъми йўқ. Металларга кислоталар таъсир эттирилганида ёнувчи газ ажралиши 16- ва 17-а. кимёгарларининг асарларида кўп эслатиб ўтилади. 1766 й.да инглиз кимёгари Г. Кавендиш ажралаётган газни йиғиб текшириб, «алангаланувчи ҳаво» деб атади ва ана шу газ флогистон бўлса керак, деб ўйлади. 1783 й.да А. Лавуазье сувни анализ ва синтез қилиш йўли б-н унинг таркиби мураккаб эканини исбот этди. 1787 й.да эса «алангаланувчи газ»ни янги элемент деб таърифлади ва унга ҳоз. hydrogene (юн. hydro—сув ва gennao—туғдираман) номини берди. Русча «В.» номини 1824 й.да М. Ф. Соловьев таклиф этган.
В. табиатда кенг тарқалган бўлиб, Ер пўсти (литосфера ва гидросфера) даги миқдори оғирлиги бўйича 1%, атомлар сони бўйича 16% ни ташкил этади. Ерда энг кўп тарқалган бирикма — сув (оғирлиги бўйича 11,19% В.) таркибида ҳамда кўмир, нефть, табиий газлар, тупроқ, шунингдек, ҳайвон ва ўсимлик организмлари (яъни оқсиллар, нуклеин кислоталар, ёғлар, углеводлар ва б.) таркибида учрайди. В. эркин ҳолда жуда кам, табиий газларда озгина, атмосферада жуда оз бўлади. Ер атрофида протонлар оқими сифатида Ернинг ички («протон») радиацион минтақасини ҳосил қилади. Фазода энг кўп тарқалган элемент ҳисобланади. Плазма сифатида Қуёш ва кўпчилик юлдузлар оғирлигининг ярмини, юлдузлараро муҳит ҳамда газ туманликларининг асосий қисмини ташкил этади. Бир қатор сайёраларда Н2 сифатида эркин ҳодда, метан СН4, аммиак NH3, сув Н2О, =СН, =NH, —ОН, =SiH, =РН ва б. радикаллар сифатида учрайди.
Оддий В. икки барқарор изотоп: енгил В. ёки протий (‘Н) ва оғир В. ёки дейтерий (2Н ёки D) лардан иборат. Табиий бирикмаларида бир атом 2Н га ўртача 6800 та ‘Н тўғри келади. Радиоактив изотопи — ўта оғир В. ёки тритий (3Н ёки Т) сунъий йўл б-н олинган. Бунинг ярим емирилиш даври Т1/2=12,262 й. Табиатда тритий космик нурлар нейтронларининг таъсирида азотдан ҳосил бўлади. Жуда беқарор изотопи 4Н ҳам олинган. В. атоми бошқа элементлариникига нисбатан оддий бўлиб, ядро ва битта электрондан иборат. Электроннинг ядро б-н боғланиш энергияси (ионизация потенциали) 13,595 эВ га тенг.
В. маълум моддалар ичида энг енгили бўлиб (ҳаводан 14,5 баравар енгил), зичлиги 0,0899 г/л (0° ва 1 атм). В. — 252,6° да қайнайди (суюқланади) ва — 259,1° да суюқланади (қотади). Барча газлар ичида В. энг кўп иссиқ ўтказувчандир (0° ва 1 атмда 4,16-10 -* кал/см сек. град). В. сувда кам эрийди (20° ва 1 атмда 0,0182 мл/г), лекин металлар (Ni, Pt, Pd ва б.) да, айниқса палладийда яхши эрийди.
Оддий шароитда молекула ҳолидаги В. фаол эмас, бундай ҳолда фақат металлмаслар б-н (фтор, нур таъсирида хлор б-н ҳам) бирика олади. Қизитилганда кўпгина элементлар б-н бирикади. Атом ҳолидаги В. молекула ҳолидаги В.га нисбатан кимёвий жиҳатдан жуда фаол ҳисобланади. В. кислород б-н сув ҳосил қилади: Н2+1/2О2=Н2О; бунда 68,3174 ккал/моль иссиқлик ажралади (25° ва 1 атм.). Одатдаги шароитда реакция секин, 550° дан юқорида эса портлаш б-н боради. Водород-кислород аралашмасининг портлаш чегаралари 4 дан 92% Н2 гача, водород-ҳаво аралашмасиники эса 4 дан 74% Н2 гача (2 ҳажм Н2 ва 1 ҳажм О, аралашмаси қалдироқ газ деб аталади). В. оксидлардан кислородни тортиб ола олиши сабабли кўпгина металларни қайтариш мақсадларида ишлатилади.
C u O + H , = C u + H 2 O ; Fe3O4+4H>3Fe+4H2OL. галогенлар б-н галогенводородлар ҳосил қилади, мас.,Н2+С12=2НС1. Бунда фтор б-н портлаш орқали, хлор ва бром б-н нур ёки қиздириш орқали бирикади, йод б-н эса фақат қиздирилганида реакцияга киришади. В. азот б-н бирикиб, аммиак ҳосил қилади: 3H,+N2=2NH3. Олтингугурт б-н бирикканда водород сульфид ҳосил бўлади. Юқори т-рада соф ҳолдаги углерод б-н бирикиб, метан беради. Металлар б-н бевосита бирикиб, гидридлар ҳосил қилади. H,+2Li=2LiH. В. нинг углерод (И)-оксид б-н реакцияси амалий аҳамиятга эга бўлиб, бунда т-ра, босим ва катализаторга қараб турли хил органик бирикма (мас., формальдегид, метанол ва б.) лар олиш мумкин. Тўйинмаган углеводородлар В. б-н реакцияга киришиб, тўйинган углеводородларга айланади (қ. Гидрогенлаш). В. баъзи электроманфий элементлар (мас., Ғ, О, N, С, В, С1, S, Р) б-н водород боғ ҳосил қилади.
В. саноатда табиий ва йулакай газлардан, кокс гази ва нефтни қайта ишлащда ҳосил бўлувчи газлардан олинади. Электролиз йўли б-н сувдан ҳам олинади. Метандан сув буғи ёки кислород таъсир эттириб олиниши асосий йўллардан ҳисобланади.
В. 18-а.дан бошлаб ҳаво шарларини тўлдириш учун ишлатилиб келган. В. аммиак, метил спирт, синтетик бензин (синтин) и.ч.да, қаттиқ ва оғир суюқ ёқилғилар, ёғларни гидрогенлашда, хлорид кислота синтезида, нефть маҳсулотларини тозалашда, металларни кавшарлаш ва қирқишда ишлатилади. В. изотоплари - дейтерий ва тритий атом энергетикасида кенг қўлланилади.
Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.