Vulkanizm
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com
Vulkanizm — magmaning yer qa'ridan yer yuzasiga otilib çiqişi b-n boğliq bölgan hodisalar majmui. V. natijasida harakatga kelgan magma Yer pöstida qotgaç, intruziv jinslarni va yer yuzasiga otilib çiqib vulkan jinslarini hosil qiladi. V. jarayonlari Yer pöstining çuqur qismlarida bölganda magma öçoqlari va kanallari hosil böladi, ularning atrofidagi toğ jinslari yuqori harorat va magmaning ta'sir etişidan özgaradi. Yer yuzasida vulkan konuslari (q. Vulkanlar), vulkan gumbazlari, kal'deralar, lava oqimlari, pemzali qoplamlar, geyzerlar, issiq buloqlar va ş. k. hosil böladi. Turli xil V. jarayonlari sodir bölişi natijasida Yer pöstidagi toğ jinslarining hajmi har yili 5 km3 ga köpayadi. V. jarayonida atmosferaga köp vulkan gazlari, suv buğlari ajralib çiqadi va yerning gaz hamda gidrosfera qobiğini hosil qiladi. V. b-n köpgina yirik metall (oltin, kumuş, surma, margimuş va b. rudalar) va nometall (oltingugurt, alunit, boratlar, quriliş materiallari va b.) xamda qimmatbaho toşlar konlari boğliq, jumladan Özbekistonda Qurama tizmasidagi alunit konlari. V. kuçli planetar jarayon; vulkanlar, kalderalar, lava oqimlari va maydon-lari Oy, Mars, Merkuriy va Io (Yupiter yöddoşi)da aniqlangan.
Q.: Vulkanlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВУЛКАНИЗМ — магманинг ер қаъридан ер юзасига отилиб чиқиши б-н боғлиқ бўлган ҳодисалар мажмуи. В. натижасида ҳаракатга келган магма Ер пўстида қотгач, интрузив жинсларни ва ер юзасига отилиб чиқиб вулкан жинсларини ҳосил қилади. В. жараёнлари Ер пўстининг чуқур қисмларида бўлганда магма ўчоқлари ва каналлари ҳосил бўлади, уларнинг атрофидаги тоғ жинслари юқори ҳарорат ва магманинг таъсир этишидан ўзгаради. Ер юзасида вулкан конуслари (қ. Вулканлар), вулкан гумбазлари, калъдералар, лава оқимлари, пемзали қопламлар, гейзерлар, иссиқ булоқлар ва ш. к. ҳосил бўлади. Турли хил В. жараёнлари содир бўлиши натижасида Ер пўстидаги тоғ жинсларининг ҳажми ҳар йили 5 км3 га кўпаяди. В. жараёнида атмосферага кўп вулкан газлари, сув буғлари ажралиб чиқади ва ернинг газ ҳамда гидросфера қобиғини ҳосил қилади. В. б-н кўпгина йирик металл (олтин, кумуш, сурма, маргимуш ва б. рудалар) ва нометалл (олтингугурт, алунит, боратлар, қурилиш материаллари ва б.) хамда қимматбаҳо тошлар конлари боғлиқ, жумладан Ўзбекистонда Қурама тизмасидаги алунит конлари. В. кучли планетар жараён; вулканлар, кальдералар, лава оқимлари ва майдон-лари Ой, Марс, Меркурий ва Ио (Юпитер йўддоши)да аниқланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.