Xalifalik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–19-b. — ziyouz.com
Xalifalik — 7—8-a.larda arab istilolari natijasida Arabiston ya.o., Yaqin va Örta Şarq, Şim. Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini öz içiga olgan davlat (q. Arab xalifaligi). Ibn Xaldutşng yozişiça, «johiliya arablari» faqat diniy sifatdagi (payğambarlik, valiylik, kohinlik va h.k.) hokimiyatni tan olganlar. Şuning uçun ham hijratdan söng (622 y.) Madinada barpo bölgan va 630—632 y.larda butun Arabiston ya.o.ni öz içiga olgan tuzum islom diniga asoslangan, teokratik davlat şaklini olgan. Bu davlatning boşliği — rasululloh — Allohttg elçisi, ammo u abadiy emasligi payğambarning özi tomonidan qaytaqayta ta'kidlab kelingan. Bu davlatni kelajakda boşqaradiganlar siyosiy usullardan foydalanişlari muqarrar edi, zero Muhammad (sav) — payğambarlarning oxirgisi (xotam ulanbiyo). Birinçi bölib bu haqiqat Payğambar (sav) tomonidan anglandi. «Xalifalik mendan keyin ummatlarim içida öttiz yil, söngra amirlik (podşolik) dir», degan mazmundagi hadis aynan şu fikrni isbotlaydi. Darhaqiqat, Allohning nomidan (vahiy orqali) ummatini boşqargan Muhammad payğambar vafotidan söngra rahbarlikka ilohiy rahnamolik sifatiga ega bölmagan va bunga da'vo ham qilmagan xalifalar kelgan. Sahobalar bundan keyin dunyoviy işlarni oddiy inson hukmdor — amir boşqarişini tuşunganlar. Makkalik va madinalik sahobalar — muhojirlar va ansorlar örtasidagi bahs faqatgina ularning qaysi biri ana şu lavozimga saylanişi haqida borar edi. Abu Bakr Siddiqning Xalifatu Rasululloh — Alloh elçisining örinbosari bölib saylanişi şundan dalolatdir. Aynan şu davrda hokimiyat vazifalarining (sud, moliya va h.k.) bölinişi va ularning, asosan, muhojirlar örtasida taqsimlanişi yuz bergan. Bu jarayon, ya'ni davlat boşqaruv tizimi diniylik qiyofasini yöqotib, dunyoviy tuye olişi 4 xalifa — Abu Bakr Siddiq (632— 634), Umar ibn Xattab (634-644), Usmon ibn Affon (644—656) va Ali ibn Abu Tolib (656—661) davrida uzilkesil amalga oşgan. Ular «alXulafo arroşidun» (töğri yöldan boruvçi xalifalar) degan nom oldilar.
Ali ibn Abu Tolib vafotidan söng davlatni boşkargan umaviy xalifalar (661—750) arab tarixiy adabiyotida «diniy tarbiyadan umuman yiroq» şaxslar sifatida tavsiflanadilar. Xalifalar rasman diniy va dunyoviy yagonalikni mujassam etgan bölsalarda, lekin amalda jamiyatning diniy hayotiga ta'sir körsatmasdilar. Diniy arboblar (muhaddislar, qorilar, mufassirlar, faqixdar) qatlami vujudga kelganki, endi diniy masalalar böyiça jamoatçilik fikrini xalifalar emas, balki aynan öşa arboblar şakllantiradigan bölganlar.
750 y.da Abbosiylar xalifaliga boşlangan. Umaviylardan farkli ölaroq abbosiylar öz ismlariga Alloh sözini köşib martabali laqablar oldilar, şu yöl bilan öz hokimiyatlariga teokratik tuye berişga uringanlar. Lekin amalda ularning köpçiligi qöğirçoqqa aylanib qolib, boşqa qavmlar boşliklari (maye. Mahmud Ğaznaviy), saljuqlar sultoni Töğrulbek, buvayhiylar amiri Ahmad kabilarga muboya'a (guvohnoma) berdilar va ularning hokimliklarini qonuniylaştirdilar. 9-a.dan e'tiboran Abbosiylar xalifaligi parçalana boşlagan. Ispaniyada Kordova, Şim. Afrikada Fotimiylar xalifaliginiit vujudga kelişi xalifalik yakkayu yagona bölişi kerak degan tuşunçaga yana bir bor zarba bergan.
12-a.da Turk sulolalari zaiflaşib, Bağdod xalifaligi qisqa muddatga öz qudratini qayta tiklagan edi hamki, möğullarning qaqşatqiç zarbasiga uçradi va 1258 y. Huloku oxirgi Bagdod xalifasi alMusta'simni qatl qilgan.
Şunday qilib, Abbosiylar xalifaligi möğullar tomonidan yöq qilindi. Ammo 1261 y. Misr mamluklarining sultoni Zohir Baybars dastlab oxirgi Bağdod xalifasining amakisi alMustansir, söng yana bir vakil alHakim I ni Qohiraga keltirib, abbosiylar sulolasini davom ettirdi. Yuqorida zikr etilgan ikkala şaxsning ham haqiqatan abbosiylarga mansub ekanini öz vaqgida akad. V.V. Bartolvd qattiq şubha ostiga olgan edi. Qanday bölganda ham Qohiradagi Abbosiylar xalifaligi 1517 y. usmonli turklar tomonidan Misr bosib olingunga qadar davom etdi.
Oxirgi xalifa al-Mutavakkil III ni usmonli turk sultoni Salim I Istanbulga köçirgan va uning avlodlari Turkiyada Mustafo Kamol Otaturk tomonidan dastlab sultonlik (1922 y.), söng xalifalik (1924 y.) bekor qilinguniga qadar yaşaganlar.
Demak, X. islom teokratik davlati tarixda bir marta tuzilgan va Muhammad paygambar şaxsi bilan bevosita boğliq. Hozir nafaqat islom, balki boşqa har qanday dinga asoslangan teokratik davlat tuziş samarasiz va befoydadir, zero 20-a.ning yirik tarixçisi A. Toynbi ta'biri bilan aytganda, çerkov zamin muammolarini zamin vositalari orqali hal qilişga qodir emas. Bizning köz öngimizda «Tolibon» islom dinini niqob qilib olib, teokratik davlat tuzişga urinib kördi. Hoz. paytda «Hizb uttahrir alislomiy» partiyasi xalifalik şaklidagi yagona musulmon davlatini taşkil etişni öz oldiga maqsad qilib qöygan. Ammo uning bu xattiharakatlari batamom asossiz, ğayriqonuniy va islom şariatiga ziddir. Qur'oni karimda X.ni barpo qiliş böyiça buyruq berilmagan, qat'iy dalil ham mavjud emas.
Ahadjon Hasanov.
Q.: Arab xalifaligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛИФАЛИК — 7—8-а.ларда араб истилолари натижасида Арабистон я.о., Яқин ва Ўрта Шарқ, Шим. Африка, Испания, Марказий Осиё ва Кавказортини ўз ичига олган давлат (қ. Араб халифалиги). Ибн Халдутшнг ёзишича, «жоҳилия араблари» фақат диний сифатдаги (пайғамбарлик, валийлик, коҳинлик ва ҳ.к.) ҳокимиятни тан олганлар. Шунинг учун ҳам ҳижратдан сўнг (622 й.) Мадинада барпо бўлган ва 630—632 й.ларда бутун Арабистон я.о.ни ўз ичига олган тузум ислом динига асосланган, теократик давлат шаклини олган. Бу давлатнинг бошлиғи — расулуллоҳ — Аллоҳттг элчиси, аммо у абадий эмаслиги пайғамбарнинг ўзи томонидан қайтақайта таъкидлаб келинган. Бу давлатни келажакда бошқарадиганлар сиёсий усуллардан фойдаланишлари муқаррар эди, зеро Муҳаммад (сав) — пайғамбарларнинг охиргиси (хотам уланбиё). Биринчи бўлиб бу ҳақиқат Пайғамбар (сав) томонидан англанди. «Халифалик мендан кейин умматларим ичида ўттиз йил, сўнгра амирлик (подшолик) дир», деган мазмундаги ҳадис айнан шу фикрни исботлайди. Дарҳақиқат, Аллоҳнинг номидан (ваҳий орқали) умматини бошқарган Муҳаммад пайғамбар вафотидан сўнгра раҳбарликка илоҳий раҳнамолик сифатига эга бўлмаган ва бунга даъво ҳам қилмаган халифалар келган. Саҳобалар бундан кейин дунёвий ишларни оддий инсон ҳукмдор — амир бошқаришини тушунганлар. Маккалик ва мадиналик саҳобалар — муҳожирлар ва ансорлар ўртасидаги баҳс фақатгина уларнинг қайси бири ана шу лавозимга сайланиши ҳақида борар эди. Абу Бакр Сиддиқнинг Халифату Расулуллоҳ — Аллоҳ элчисининг ўринбосари бўлиб сайланиши шундан далолатдир. Айнан шу даврда ҳокимият вазифаларининг (суд, молия ва ҳ.к.) бўлиниши ва уларнинг, асосан, муҳожирлар ўртасида тақсимланиши юз берган. Бу жараён, яъни давлат бошқарув тизими динийлик қиёфасини йўқотиб, дунёвий туе олиши 4 халифа — Абу Бакр Сиддиқ (632— 634), Умар ибн Хаттаб (634-644), Усмон ибн Аффон (644—656) ва Али ибн Абу Толиб (656—661) даврида узилкесил амалга ошган. Улар «алХулафо аррошидун» (тўғри йўлдан борувчи халифалар) деган ном олдилар.
Али ибн Абу Толиб вафотидан сўнг давлатни бошкарган умавий халифалар (661—750) араб тарихий адабиётида «диний тарбиядан умуман йироқ» шахслар сифатида тавсифланадилар. Халифалар расман диний ва дунёвий ягоналикни мужассам этган бўлсаларда, лекин амалда жамиятнинг диний ҳаётига таъсир кўрсатмасдилар. Диний арбоблар (муҳаддислар, қорилар, муфассирлар, фақихдар) қатлами вужудга келганки, энди диний масалалар бўйича жамоатчилик фикрини халифалар эмас, балки айнан ўша арбоблар шакллантирадиган бўлганлар.
750 й.да Аббосийлар халифалига бошланган. Умавийлардан фаркли ўлароқ аббосийлар ўз исмларига Аллоҳ сўзини кўшиб мартабали лақаблар олдилар, шу йўл билан ўз ҳокимиятларига теократик туе беришга уринганлар. Лекин амалда уларнинг кўпчилиги қўғирчоққа айланиб қолиб, бошқа қавмлар бошликлари (мае. Маҳмуд Ғазнавий), салжуқлар султони Тўғрулбек, бувайҳийлар амири Аҳмад кабиларга мубояъа (гувоҳнома) бердилар ва уларнинг ҳокимликларини қонунийлаштирдилар. 9-а.дан эътиборан Аббосийлар халифалиги парчалана бошлаган. Испанияда Кордова, Шим. Африкада Фотимийлар халифалигиниит вужудга келиши халифалик яккаю ягона бўлиши керак деган тушунчага яна бир бор зарба берган.
12-а.да Турк сулолалари заифлашиб, Бағдод халифалиги қисқа муддатга ўз қудратини қайта тиклаган эди ҳамки, мўғулларнинг қақшатқич зарбасига учради ва 1258 й. Ҳулоку охирги Багдод халифаси алМустаъсимни қатл қилган.
Шундай қилиб, Аббосийлар халифалиги мўғуллар томонидан йўқ қилинди. Аммо 1261 й. Миср мамлукларининг султони Зоҳир Байбарс дастлаб охирги Бағдод халифасининг амакиси алМустансир, сўнг яна бир вакил алҲаким I ни Қоҳирага келтириб, аббосийлар сулоласини давом эттирди. Юқорида зикр этилган иккала шахснинг ҳам ҳақиқатан аббосийларга мансуб эканини ўз вақгида акад. В.В. Бартолвд қаттиқ шубҳа остига олган эди. Қандай бўлганда ҳам Қоҳирадаги Аббосийлар халифалиги 1517 й. усмонли турклар томонидан Миср босиб олингунга қадар давом этди.
Охирги халифа ал-Мутаваккил III ни усмонли турк султони Салим I Истанбулга кўчирган ва унинг авлодлари Туркияда Мустафо Камол Отатурк томонидан дастлаб султонлик (1922 й.), сўнг халифалик (1924 й.) бекор қилингунига қадар яшаганлар.
Демак, X. ислом теократик давлати тарихда бир марта тузилган ва Муҳаммад пайгамбар шахси билан бевосита боғлиқ. Ҳозир нафақат ислом, балки бошқа ҳар қандай динга асосланган теократик давлат тузиш самарасиз ва бефойдадир, зеро 20-а.нинг йирик тарихчиси А. Тойнби таъбири билан айтганда, черков замин муаммоларини замин воситалари орқали ҳал қилишга қодир эмас. Бизнинг кўз ўнгимизда «Толибон» ислом динини ниқоб қилиб олиб, теократик давлат тузишга уриниб кўрди. Ҳоз. пайтда «Ҳизб уттаҳрир алисломий» партияси халифалик шаклидаги ягона мусулмон давлатини ташкил этишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган. Аммо унинг бу хаттиҳаракатлари батамом асоссиз, ғайриқонуний ва ислом шариатига зиддир. Қуръони каримда Х.ни барпо қилиш бўйича буйруқ берилмаган, қатъий далил ҳам мавжуд эмас.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.