Xalil Ahmedoviç Rahmatullin
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106-b. — ziyouz.com
Rahmatullin Xalil Ahmedoviç (1909, Töqmoq ş., Qirğiziston — 1988.10.1, Toşkent) — mexanika sohasidagi olim. Özbekiston FA akad. (1947), Özbekiston va RSFSR da xizmat körsatgan fan va texnika arbobi (1959, 1967). Mehnat Qahramoni (1979), fizikamat, fanlari d-ri (1943), prof. (1943). Moskva un-tini tugatgan (1934). Şu intda aerodinamika lab. (1937— 52), gaz va tölqinlar dinamikasi kafedrasi (1952—88) mudiri. Özbekiston FA prezidiumi a'zosi va texnika fanlari bölimi raisi (1947—52). Özbekistonda köp fazali muhitlar gidrodinamikasi ilmiy maktabi asosçisi. Asosiy ilmiy işlari elastik va elastikplastik muhitlarda tölqinlar tarqalişining dinamik nazariyasi, elastik boğlanişlar böyiça köndalang zarba nazariyasi, tuproq dinamikasi, singdiruvçi jismlar aerodinamikasi, paraşyutlar nazariyasi va köp fazali tizimlar mexanikasiga doir. R.yuk tuşadigan (nagruzkali) va yuk tuşmaydigan (nagruzkasiz) tölqinlar mavjudligini kaşf qildi (ular «Rahmatullin tölqinlari» nomini oldi). Bu kaşfiyot inşootlar zaminini hisoblaş va ularni loyihalaşda, kema zirhi mustahkamligini aniqlaş va b. masalalarni hal qilişda qöllaniladi. R. ning aerostatlarning troslarga köndalang urilişiga bağişlangan işlari 2-jahon uruşi yillarida Moskva mudofaasi tizimini tayyorlaşda keng qöllanildi. R. rahbarligida paxta çigitidan lint (kalta tolalar) ni aerokimyoviy usul b-n ajratib oliş texnologiyey va nazariyasi işlab çiqildi.
Özbek olimlari F. Abutaliyev, Ye. I. Buzin, G. A. Koşevnikov, J. Fayzullayev va b. R.ning şogirdlari hisoblanadi. R. Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureata (1968). Toşkentdagi köçalardan biri R. nomi b-n atalgan.
As: Gazovaya dinamika, M., 1954; Osnovi gidrodinamiki vzaimopronikayuşix dvijeniy sjimayemix sred, M., 1956; Teoriya osesimmetriçeskogo paraşyuta, M., 1980; Vzaimodeystviye sred i poley, T., 1985;
Ad.: Latipov Q. Ş., Ergaşev E. V., Fan söqmoklaridan, T., 1969; Akademik Xalil Ahmedoviç Rahmatullin, T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАҲМАТУЛЛИН Халил Аҳмедович (1909, Тўқмоқ ш., Қирғизистон — 1988.10.1, Тошкент) — механика соҳасидаги олим. Ўзбекистон ФА акад. (1947), Ўзбекистон ва РСФСР да хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1959, 1967). Меҳнат Қаҳрамони (1979), физикамат, фанлари д-ри (1943), проф. (1943). Москва ун-тини тугатган (1934). Шу интда аэродинамика лаб. (1937— 52), газ ва тўлқинлар динамикаси кафедраси (1952—88) мудири. Ўзбекистон ФА президиуми аъзоси ва техника фанлари бўлими раиси (1947—52). Ўзбекистонда кўп фазали муҳитлар гидродинамикаси илмий мактаби асосчиси. Асосий илмий ишлари эластик ва эластикпластик муҳитларда тўлқинлар тарқалишининг динамик назарияси, эластик боғланишлар бўйича кўндаланг зарба назарияси, тупроқ динамикаси, сингдирувчи жисмлар аэродинамикаси, парашютлар назарияси ва кўп фазали тизимлар механикасига доир. Р.юк тушадиган (нагрузкали) ва юк тушмайдиган (нагрузкасиз) тўлқинлар мавжудлигини кашф қилди (улар «Раҳматуллин тўлқинлари» номини олди). Бу кашфиёт иншоотлар заминини ҳисоблаш ва уларни лойиҳалашда, кема зирҳи мустаҳкамлигини аниқлаш ва б. масалаларни ҳал қилишда қўлланилади. Р. нинг аэростатларнинг тросларга кўндаланг урилишига бағишланган ишлари 2-жаҳон уруши йилларида Москва мудофааси тизимини тайёрлашда кенг қўлланилди. Р. раҳбарлигида пахта чигитидан линт (калта толалар) ни аэрокимёвий усул б-н ажратиб олиш технологией ва назарияси ишлаб чиқилди.
Ўзбек олимлари Ф. Абуталиев, Е. И. Бузин, Г. А. Кошевников, Ж. Файзуллаев ва б. Р.нинг шогирдлари ҳисобланади. Р. Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреата (1968). Тошкентдаги кўчалардан бири Р. номи б-н аталган.
Ас: Газовая динамика, М., 1954; Основы гидродинамики взаимопроникающих движений сжимаемых сред, М., 1956; Теория осесимметрического парашюта, М., 1980; Взаимодействие сред и полей, Т., 1985;
Ад.: Латипов Қ. Ш., Эргашев Э. В., Фан сўқмокларидан, Т., 1969; Академик Халил Аҳмедович Раҳматуллин, Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.