Xalil Rahmatullin
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xalil Ahmedoviç Rahmatullin (1909–1988) — mexanika sohasidagi olim, aerodinamika, tölqinlar dinamikasi va paraşyutlar nazariyasi böyiça mutaxassis. ÖzME'ga köra, u 1947-yildan Özbekiston Fanlar akademiyasining akademigi, 1943-yildan fizika-matematika fanlari doktori va professor bölgan, 1979-yilda Mehnat Qahramoni unvonini olgan. Özbekistonda köp fazali muhitlar gidrodinamikasi ilmiy maktabiga asos solgan.1
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Rahmatullin 1909-yilda Qirğizistondagi Töqmoq şahrida tuğilgan; rusça Vikipediya tuğilgan kunini 23-aprel deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, otasi u tuğilmasdan oldin, onasi esa bir neça yildan söng vafot etgan, bola xolasining köp farzandli oilasida ulğaygan. 1925-yilda Toşkentdagi pedagogika texnikumiga kirgan, söng Örta Osiyo davlat universitetining fizika-matematika fakultetida öqigan. Mexanika mutaxassisligi yopilgaç, 1931-yilda Moskva universitetiga köçgan va uni 1934-yilda tamomlagan.
ÖzME'ga köra, Moskva universitetida 1937–1952-yillarda aerodinamika laboratoriyasiga, 1952–1988-yillarda gaz va tölqinlar dinamikasi kafedrasiga mudirlik qilgan. 1947–1952-yillarda Özbekiston Fanlar akademiyasi prezidiumi a'zosi va texnika fanlari bölimi raisi bölgan. U 1988-yil 10-yanvarda vafot etgan; vafot etgan joyi ÖzME'da Toşkent, rusça Vikipediyada esa Moskva deb körsatilgan.
Ilmiy işlari
13ÖzME'ga köra, Rahmatullinning asosiy tadqiqotlari elastik va elastik-plastik muhitlarda tölqinlar tarqalişi, köndalang zarba, tuproq dinamikasi, ötkazuvçan jismlar aerodinamikasi, paraşyutlar nazariyasi va köp fazali tizimlar mexanikasiga bağişlangan. U yuklama taşiydigan va yuklamasiz tölqinlar mavjudligini aniqlagan; bu hodisalar uning nomi bilan «Rahmatullin tölqinlari» deb ataladi. Bu natijalar inşootlar poydevorini hisoblaşda va kema zirhining mustahkamligini baholaşda qöllaniladi.
Rusça Vikipediyaga köra, 1943-yilda «Paraşyut nazariyasi» mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan; bu tadqiqotlar asosida uruş yillarida yangi paraşyut turlari yaratilgan. Ikkinçi jahon uruşi davrida u boğlangan aerostatlar troslarining işlaşini örganib, havo töşiqlari tizimini loyihalaşga hissa qöşgan; ÖzME bu işlarning Moskva mudofaasida qöllanganini qayd etadi. Uruşdan keyin u raketa-kosmik sohadagi ilmiy markazda tovuşdan tez harakatlanuvçi jismlar va atmosferaga kiruvçi apparatlarni sinaş uçun tajriba bazasini yaratişda qatnaşgan.
ÖzME'ga köra, uning rahbarligida paxta çigitidan kalta tolani (lintni) aerokimyoviy usulda ajratiş texnologiyasi va nazariyasi işlab çiqilgan. Asosiy asarlari qatorida «Gaz dinamikasi» (1954), «Paraşyut nazariyasi» kabi kitoblar bor.
Şogirdlari va e'tirofi
13ÖzME'ga köra, F. Abutaliyev, Ye. I. Buzin, G. A. Koşevnikov, J. Fayzullayev kabi özbek olimlari uning şogirdlaridir. U 1968-yilda Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofotiga sazovor bölgan, Toşkentdagi köçalardan biri uning nomi bilan atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1945-yilda M. V. Lomonosov nomidagi mukofot, 1949-yilda Stalin mukofoti va 1974-yilda SSSR Davlat mukofoti bilan taqdirlangan, uç marta Lenin ordenini olgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xalil Rahmatullin // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4000 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXalil Rahmatullin. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4000
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4000
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Рахматулин, Халил Ахмедовичru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 106-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 106-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.