Töqmoq

Töqmoq (qirğizça: Tokmok, rusça: Tokmak) — Qirğizistonning şimolida, Çu vodiysida joylaşgan şahar. Şahar Çu viloyati tarkibida viloyat böysunuvidagi şahar maqomiga ega, ammo özini örab turgan Çu tumaniga kirmaydi.

Töqmoq 19-asr boşlarida Qöqon xonligi hududida qal'a sifatida vujudga kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, u 1825–1830-yillarda Suyob şahri xarobalari yaqinida qurilgan; inglizça Vikipediyada esa taxminan 1830-yil körsatilgan. 1862-yilda qal'ani rus qöşinlari egallab, vayron qilgan. Inglizça manbaga köra, hozirgi şahar 1864-yilda general-mayor Mixail Çernyayev tomonidan asos solingan; rusça manbada 1864-yil may oyida polkovnik Çernyayev otryadi Töqmoq qal'asi xarobalari yonida rus istehkomini barpo etgani aytiladi.

Rusça manbaga köra, 1867-yilda Töqmoq şahar maqomini olib, Yettisuv viloyatidagi Töqmoq uyezdining markaziga aylangan. 1878-yilda uyezd markazi Pişpakka köçirilgaç, şahar maqomini yöqotgan. Uşbu köçişning asosiy sababi sifatida suv toşqinlari körsatiladi: 1878-yil qişida daryodagi muz tösiği şahar yuqorisida tabiiy töğon hosil qilib, şaharni suv bosgan. 1927-yilda Töqmoq yana şahar maqomini olgan. 1994-yildan 2003-yilgaça şahar Çuy-Töqmoq deb atalgan. 2003–2006-yillarda u Çu viloyatining ma'muriy markazi bölgan. 1938-yilda şaharga temir yöl ötkazilgan. 2014-yil iyulida Töqmoq Rossiyaning Volokolamsk şahri bilan qardoş şahar bölgan.

Şahar Çu vodiysining şarqiy qismida, Çu daryosining çap sohilida, dengiz sathidan 816 m balandlikda joylaşgan. Daryo şu hududda Qirğiziston va Qozoğiston çegarasi bölib ötadi. Şaharning janubida Qirğiz tizmasi, şimolida Zaylisk Olatovi tizmalari çözilgan. Şahar maydoni 41 km². Taxminan 1909–1914-yillarda toşqinlarning oldini oliş uçun şahardan 12–16 km masofada Çu daryosida maxsus töğon qurilgan.

Inglizça manbaga köra, iqlim issiq yozli, quruq kontinental; yillik örtaça harorat 9,5 °C, iyulda 23,3 °C, yanvarda −5,3 °C, yillik yoğin 434,2 mm.

1990-yillar oxirida aholi 71,7 ming kişi deb baholangan. 2009-yilgi röyxatga olişda aholi 53 231 kişi bölgan; inglizça manbaga köra 2021-yilda 71 443 kişi. 2009-yilgi ma'lumotga köra, qirğizlar 46,8 %, ruslar 20,5 %, dunganlar 16,5 %, özbeklar 8,6 % ni taşkil etgan. Şuningdek tatarlar, uyğurlar, tojiklar, çeçenlar, qozoqlar, nemislar va ukrainlar yaşaydi.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Töqmoq sanoat mahsulotlari işlab çiqariş böyiça Bişkekdan keyin ikkinçi örinda turadi. Şaharda konserva, şakarqand, sut, şişa, toş kesiş va temirbeton buyumlari zavodlari, göşt kombinati, karton, jun va kigiz fabrikalari bor. Inglizça manbaga köra, şişa işlab çiqaruvçi «Interglass» MChJ şu yerda joylaşgan; zavod kuniga taxminan 2800 tonna suyuq şişa massasi tayyorlaydi, yillik işlab çiqariş 200 ming tonna. Xomaşyo asosan Rossiya va Qozoğistondan keltiriladi.

Şahardan 15 km janubda 11-asr boşlariga oid minorali Burana xarobalari joylaşgan. Inglizça manbaga köra, bu qadimgi Balasoğun şahri örni deb taxmin qilinadi; yaqin atrofda köplab qadimiy qabr toşlari va balballar bor. Şahardan 8 km janubi-ğarbda Oq-Beşim (Suyob) xarobalari joylaşgan. Şaharda bir neça masjid, pravoslav çerkovi va protestant jamoalari faoliyat yuritadi. Ta'lim muassasalari orasida tibbiyot kolleji, Qirğiz davlat texnika universitetining Töqmoq texnika instituti (1991-yilda oçilgan) va Markaziy Osiyo xalqaro universiteti (2008) bor.