Xanti-mansilar muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com

Xanti-mansilar muxtor okrugi (1940 y.gaça OstyakVogullar milliy okrugi) — RF Tyumen viloyatidagi muxtor okrug. 1930-y. 10dek.da taşkil etilgan. Mayd. 523,1 ming km2. Aholisi 1433,1 ming kişi (2002), xantilar, mansilar, ruslar, ukrainlar, tatarlar va b. yaşaydi. Şahar aholisi 90,9%. Markazi — XantiMansiysk ş. Asosiy şaharlari — Surgut, Nijnevartovsk, Nefteyugansk. Tarkibiga 9 tuman, 16 şahar, 24 şaharça kiradi. X.M.m.o. Ğarbiy Sibir pasttekisligining markaziy qismida, Ob va Irtiş daryolarining quyi oqimida joylaşgan. Yer yuzasi — tekislik. Çekka garbiy kismi Şim. va Qutb yoni Ural toğlarining şarkiy yon bağirlaridan iborat. Neft va gazning yirik konlari mavjud. Iqlimi kontinental. Yanv.ning örtaça trasi —18°dan —23° gaça, iyulniki 16°—19°. Yiliga 400— 500 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 120—130 kun. Şim.da köp yillik muzloq yerlar bor. Asosiy daryosi Ob va uning irmoqlari (Irtiş, Şim. Sosva, Vax, Pim, Lyamin, Nazim, Kazim). Köl köp (1500 dan ziyod), ular aksari bir-biri bilan tutaşgan. Botqoqliklar katta maydonlarni egallaydi. Tuproqlari torfbotqoq, podzol va allyuvial tuproqlar. Hududining 30% örmon. Krraqarağay, qarağay, kedr, qayin ösadi. Yovvoyi hayvonlardan olmaxon, sobol, kolonok, tulki, oq quyon, suvsar, oq suvsar va b. bor. Quşlarning 200 ga yaqin turi, şu jumladan, bulduruq, karqur, oq kaklik mavjud. Daryo va köllarida baliq (losos, oq baliq, osyotr va b. turlari) köp.

Okrugda «Kiçik Sosva», «Yugan» qöriqxonalari, «Numto», «Sibir Uvallari» tabiiy boğlari, «Konda köllari», «Yuqori konda» davlat tabiat buyurtma hududi bor.

Neft (Samotlor, Mamontov, Fyodorov va b.) va gaz (Igrim, Pungim va b.) qazib olinadigan yirik rn. Neft va gazni qayta işlaş, maşinasozlik va metallsozlik, örmon va yoğoçsozlik, oziq-ovqat (şu jumladan, baliq) sanoatlari mavjud. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Yirik korxonalari: «Surgutneftegaz» (Surgut ş.), «Yuganskneftegaz» (Nefteyugansk ş.), «Lukoyl— Kogalimneftegaz» (Kogalim ş.), «Langepasneftegaz» (Langepas ş.), «Kondpetroleum» (Nyangan ş.). Surgut va Nijnevartovsk yonida issiklik elektr styalari işlab turibdi.

Q.x.da çorvaçilik, şu jumladan, buğuçilik, sut çorvaçiligi va darrandaçilik, möynaçilik rivojlangan. Sabzavot, kartoşka va b. ekiladi. Ob, Irtiş, Konda, Şimoliy Sosva, Vax daryolarida kema qatnaydi. T.y.lar uz. 2454 km. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 16970 km. 5 daryo porti (şu jumladan, eng yiriklari Surgut va XantiMansiysk) mavjud. Okrugda 14 aeroport (şu jumladan, XantiMansiysk va Surgutda xalkaro aeroport lar) faoliyat körsatadi. Okrug hududidan Nijnevartovsk—AnjerSudjensk—Surgut—Polotsk; Nijnevartovsk—Samara, UstBalik—Omsk neftgaz quvurlari; Urengoy—Pomari—Ujgorod, Urengoy—Çelyabinsk gaz quvurlari ötkazilgan.

Tibbiyot, ped. intlari, Tyumen q.x. akademiyasi bölimi bor. Bir qança arxeologiya yodgorliklari, şu jumladan, Bars toği (Surgut yonida) mavjud. Sanatoriykurort va dam oliş muassasalari faoliyat körsatadi. Varyegan, Laryak, Ugut qişloqlarida etnografiya muzeylari, XantiMansiysk ş. yaqinida oçiq osmon ostidagi «TorumMaa» muzeyi joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАНТИ-МАНСИЛАР МУХТОР ОКРУГИ (1940 й.гача ОстякВогуллар миллий округи) — РФ Тюмень вилоятидаги мухтор округ. 1930-й. 10дек.да ташкил этилган. Майд. 523,1 минг км2. Аҳолиси 1433,1 минг киши (2002), хантилар, мансилар, руслар, украинлар, татарлар ва б. яшайди. Шаҳар аҳолиси 90,9%. Маркази — ХантиМансийск ш. Асосий шаҳарлари — Сургут, Нижневартовск, Нефтеюганск. Таркибига 9 туман, 16 шаҳар, 24 шаҳарча киради. Х.М.м.о. Ғарбий Сибирь пасттекислигининг марказий қисмида, Обь ва Иртиш дарёларининг қуйи оқимида жойлашган. Ер юзаси — текислик. Чекка гарбий кисми Шим. ва Қутб ёни Урал тоғларининг шаркий ён бағирларидан иборат. Нефть ва газнинг йирик конлари мавжуд. Иқлими континентал. Янв.нинг ўртача траси —18°дан —23° гача, июлники 16°—19°. Йилига 400— 500 мм ёғин тушади. Вегетация даври 120—130 кун. Шим.да кўп йиллик музлоқ ерлар бор. Асосий дарёси Обь ва унинг ирмоқлари (Иртиш, Шим. Сосьва, Вах, Пим, Лямин, Назим, Казим). Кўл кўп (1500 дан зиёд), улар аксари бир-бири билан туташган. Ботқоқликлар катта майдонларни эгаллайди. Тупроқлари торфботқоқ, подзол ва аллювиал тупроқлар. Ҳудудининг 30% ўрмон. Кррақарағай, қарағай, кедр, қайин ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан олмахон, соболь, колонок, тулки, оқ қуён, сувсар, оқ сувсар ва б. бор. Қушларнинг 200 га яқин тури, шу жумладан, булдуруқ, карқур, оқ каклик мавжуд. Дарё ва кўлларида балиқ (лосось, оқ балиқ, осётр ва б. турлари) кўп.

Округда «Кичик Сосьва», «Юган» қўриқхоналари, «Нумто», «Сибирь Уваллари» табиий боғлари, «Конда кўллари», «Юқори конда» давлат табиат буюртма ҳудуди бор.

Нефть (Самотлор, Мамонтов, Фёдоров ва б.) ва газ (Игрим, Пунгим ва б.) қазиб олинадиган йирик рн. Нефть ва газни қайта ишлаш, машинасозлик ва металлсозлик, ўрмон ва ёғочсозлик, озиқ-овқат (шу жумладан, балиқ) саноатлари мавжуд. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Йирик корхоналари: «Сургутнефтегаз» (Сургут ш.), «Юганскнефтегаз» (Нефтеюганск ш.), «Лукойл— Когалимнефтегаз» (Когалим ш.), «Лангепаснефтегаз» (Лангепас ш.), «Кондпетролеум» (Нянгань ш.). Сургут ва Нижневартовск ёнида иссиклик электр стялари ишлаб турибди.

Қ.х.да чорвачилик, шу жумладан, буғучилик, сут чорвачилиги ва даррандачилик, мўйначилик ривожланган. Сабзавот, картошка ва б. экилади. Обь, Иртиш, Конда, Шимолий Сосьва, Вах дарёларида кема қатнайди. Т.й.лар уз. 2454 км. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 16970 км. 5 дарё порти (шу жумладан, энг йириклари Сургут ва ХантиМансийск) мавжуд. Округда 14 аэропорт (шу жумладан, ХантиМансийск ва Сургутда халкаро аэропорт лар) фаолият кўрсатади. Округ ҳудудидан Нижневартовск—АнжерСудженск—Сургут—Полоцк; Нижневартовск—Самара, УстьБалик—Омск нефтьгаз қувурлари; Уренгой—Помари—Ужгород, Уренгой—Челябинск газ қувурлари ўтказилган.

Тиббиёт, пед. интлари, Тюмень қ.х. академияси бўлими бор. Бир қанча археология ёдгорликлари, шу жумладан, Барс тоғи (Сургут ёнида) мавжуд. Санаторийкурорт ва дам олиш муассасалари фаолият кўрсатади. Варьеган, Ларьяк, Угут қишлоқларида этнография музейлари, ХантиМансийск ш. яқинида очиқ осмон остидаги «ТорумМаа» музейи жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.