Xaritagrafiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–79-b. — ziyouz.com

Xaritagrafiya (yun. kharto — xarita va grafin) — xaritagrafik asarlarni örganiş, yaratiş va foydalaniş bilan şuğullanuvçi fan, texnika va i.ç. sohasi. Hoz. kunda X. 3 yönalişda: xaritalar vositasida tabiat va jamiyat hodisalarini hududiy joylaşuvi, uyğunligi va özaro aloqalarini aks ettiriş va tadqiq etiş haqidagi fan; X. asarlarini yaratuvçi va foydalanuvçi texnika va texnologiyalar sohasi; X. mahsulotlarini (xaritalar, globuslar, atlaslar va b.) tayyorlaş va bosib çikariş bilan boğliq i.ç. sohasi sifatida rivojlanmoqda.

X. xaritaşunoslik, matematik X., xaritalarni loyihalaş va tuziş, xaritagrafik semiotika, xaritagrafik dizayn, xaritalarni naşr kiliş, xaritalardan foydalaniş, X. manbaşunosligi, X. informatikasi va b. ni öz içiga oladi. X. geodeziya, topografiya va geogr. fanlari bilan uzviy boğliq. X. tadqiqotlari natijalaridan iktisodiyotning turli soxalarida keng foydalaniladi.

X.ning fan sifatida rivojlanişida yunon olimlari (Anaksimandr, Eratosfen, Apolloniy, Gipparx va b.)ning işlari muhim ahamiyatga ega. Ular birinçi bölib, tasvirlaş asosida matematik prinsiplarni qöllab, meridian va parallellar töridan foydalanganlar. Eratosfen bergan ma'lumotga kura, Yerning ilk xaritagrafik tasvirini Anaksimandr (mil. av. 610— 546 y.lar) yaratgan. Eratosfen birinçi bölib xaritaga gradus törlarini tuşirdi, Yer meridian aylanasi uzunligini hisobladi. Ptolemey X. proyeksiyalarini yaratiş usullari bayonini öz içiga olgan 8 kitobdan iborat «Geografiyadan qöllanma» (qisqaça «Geografiya») asarini yezdi. U öşa davrda ma'lum bölgan ma'lumotlarga asoslanib 90 dan ortiq xarita tuzdi va bizgaça yetib kelgan geografik xaritalarning eng birinçi sistemali töplamini yaratdi.

9—11-a.larda yaşab, ijod qilgan Xorazmiy, Beruniy, Koşğariy, Hofizi Abru kabi buyuk allomalar jahon geogr. si va X.sining rivojlanişiga salmokdi hissa qöşganlar. Xorazmiy Şarqda birinçi bölib, Ptolemeyning «Geografiya» asarini tanqidiy örganib, yangi ma'lumotlar bilan boyitdi va Şarq geograflari töplagan ma'lumotlarga tayangan holda yangi «Jahon xaritalari»ni yaratdi. Uşbu xaritalar izohini u «Surat al arz» asarida bayon etgan. Beruniy Şarqda birinçi bölib globus yaratgan (1616) va mustaqil tarzda meridian aylanasi uzunligini hisoblab çiqqan. «Kitob atTafhim» kitobida ilova tarzida dunyo xaritasini bergan.

13-a. oxiri va 14-a. boşlarida savdosotiq va kemaçilikning rivojlanişi, mustamlakalarni kengaytiriş maqsadida dengiz va okeanlarda xavfxatarsiz suziş ehtiyoji maxsus navigatsiya xaritalari (portolona)ni yaratişga turtki böldi. Teriga çiziqli masştab asosida tuşirilgan bunday xaritalarda qirğoq çiziqlari, portlar va ular orasidagi masofalar aniq körsatilgan. Geografik xarita va X. taraqqiyotida 15-a. alohida bosqiç hisoblanadi. Bu davrda kitob naşr etiş kaşf qilinişi natijasida xaritalarni köp nusxada bosiş imkoni tuğildi.

Buyuk geografik kaşfiyotlar davrida xaritaga bölgan ehtiyoj va munosabatlar ham özgardi. Xaritalar yangi ma'lumotlar bilan boyidi, qita, orol, dengizlar çegaralari aniq belgilandi. 15-a. dan xaritalar ayrim şaxslar tomonidan emas, balki maxsus ixtisoslaşgan korxonalar tomonidan tayyorlana boşladi. Natijada xaritalarni yaratiş muddati qisqardi, sifati yaxşilandi va anikligi oşdi. Bunday korxonalar dastlab Italiyaning Genuya, Venetsiya va Florensiya kabi yirik savdo şaharlarida vujudga keddi. Öşa davrda niderland olimlari Avraam Orteliy (1527— 1598) va G. Merkator X. rivojlanişiga katta hissa qöşganlar.

Ilmfan va texnika rivojlanişi bilan xaritalarga, ularning mazmuni va aniqlik darajasiga bölgan talablar ham ortib bordi. 18-a.da Fransiya FA olimlari gradusni aniq ölçab, Yerning şakli va kattaligini hamda G meridian va parallel yoylarining uzunligini aniq hisoblab çiqsilar. Yoylarning uzunligi golland olimi V. Snellius kaşf qilgan triangulyatsiya usulida aniklandi. Natijada Yerning şar şaklida emas, balki aylanma ellipsoidga yaqin şaklda ekanligi ma'lum böldi.

19-a. oxiri — 20-a. boşlarida davr talabi topografik xaritalarda relyefning aniq tasvirlanişini taqozo etdi. Natijada plan oliş işlari kipregel yordamida bajarilib, relyef esa gorizontallar yordamida tasvirlanadigan böldi. 19-a.ning 1-yarmida fanning köpgina soxalarida ilmiy va amaliy ma'lumotlar töplandi. Ularni sistemaga oliş va atrofliça örganiş zarurati tuğildi. Maxsus iklim, tuproq, geologik, iktisodiy va b. xaritalar tuzila boşlandi. 20-a. boşlariga kelib, yirik masştabli xaritalar aerofotosyomka materiallari asosida yaratiladigan böldi. Söntti yillarda geografik xaritalarni tuzişda kosmosdan turib olingan suratlar keng qöllanadi.

Özbekistonda X. 20-a. boşlaridan rivojlandi. 1934 y.da Örta Osiyo va Qozoğistonda yagona bölgan Toşkent Xaritagrafiya fkasi taşkil etildi. Davlat muassasalari va jamoat taşkilotlarini mavzuli, siyosiyma'muriy, ma'lumotnoma va öquv xaritalari va atlaslari bilan ta'minlaş vazifasi uşbu fka zimmasiga yuklandi. Hoz. kunda Özbekistonning barça xududlari uçun topografik, obzortopografik va obzor xaritalar mavjud. Ular turli mavzudagi xarita va atlaslarni tuzişda asos bölib xizmat qiladi. Xöjalik, ta'lim va mamlakat mudofaasining xaritalarga bölgan ehtiyojini töla qondiriş maqsadida mavzuli va kompleks xarita olişning turli yönalişlari rivojlandi, sistemali yondoşgan holda kompleks xarita oliş konsepsiyasi şakllandi. Şu maqsadda aerokosmofotosyomka materiallaridan unumli foydalaniş yölga qöyildi va yangi xaritagrafik asarlar yaratişda turli soha mutaxassislarining hamkorligida katta ilmiyuslubiy ahamiyatga moli k tajriba töplandi. 1997 y. 25 apr.da «Geodeziya va kartografiya töğrisida» Özbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi va amalga kiritildi.

Örta Osiyo va Özbekistonda X.ning rivojlanişi haqida Geografiya maqolasining Xaritagrafiya qismiga q.

Ad.: Berlyant A. M., Kartografiya, M., 2002; Egamberdiyev A., Özbekistonda kartografiyaning şakllanişi, hozirgi holati, muammolari va istiqbollari, T., 2001.

Asomberdi Egamberdiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАРИТАГРАФИЯ (юн. kharto — харита ва графин) — харитаграфик асарларни ўрганиш, яратиш ва фойдаланиш билан шуғулланувчи фан, техника ва и.ч. соҳаси. Ҳоз. кунда X. 3 йўналишда: хариталар воситасида табиат ва жамият ҳодисаларини ҳудудий жойлашуви, уйғунлиги ва ўзаро алоқаларини акс эттириш ва тадқиқ этиш ҳақидаги фан; X. асарларини яратувчи ва фойдаланувчи техника ва технологиялар соҳаси; X. маҳсулотларини (хариталар, глобуслар, атласлар ва б.) тайёрлаш ва босиб чикариш билан боғлиқ и.ч. соҳаси сифатида ривожланмоқда.

X. хариташунослик, математик X., хариталарни лойиҳалаш ва тузиш, харитаграфик семиотика, харитаграфик дизайн, хариталарни нашр килиш, хариталардан фойдаланиш, X. манбашунослиги, X. информатикаси ва б. ни ўз ичига олади. X. геодезия, топография ва геогр. фанлари билан узвий боғлиқ. X. тадқиқотлари натижаларидан иктисодиётнинг турли сохаларида кенг фойдаланилади.

Х.нинг фан сифатида ривожланишида юнон олимлари (Анаксимандр, Эратосфен, Аполлоний, Гиппарх ва б.)нинг ишлари муҳим аҳамиятга эга. Улар биринчи бўлиб, тасвирлаш асосида математик принципларни қўллаб, меридиан ва параллеллар тўридан фойдаланганлар. Эратосфен берган маълумотга кура, Ернинг илк харитаграфик тасвирини Анаксимандр (мил. ав. 610— 546 й.лар) яратган. Эратосфен биринчи бўлиб харитага градус тўрларини туширди, Ер меридиан айланаси узунлигини ҳисоблади. Птолемей X. проекцияларини яратиш усуллари баёнини ўз ичига олган 8 китобдан иборат «Географиядан қўлланма» (қисқача «География») асарини езди. У ўша даврда маълум бўлган маълумотларга асосланиб 90 дан ортиқ харита тузди ва бизгача етиб келган географик хариталарнинг энг биринчи системали тўпламини яратди.

9—11-а.ларда яшаб, ижод қилган Хоразмий, Беруний, Кошғарий, Ҳофизи Абру каби буюк алломалар жаҳон геогр. си ва Х.сининг ривожланишига салмокди ҳисса қўшганлар. Хоразмий Шарқда биринчи бўлиб, Птолемейнинг «География» асарини танқидий ўрганиб, янги маълумотлар билан бойитди ва Шарқ географлари тўплаган маълумотларга таянган ҳолда янги «Жаҳон хариталари»ни яратди. Ушбу хариталар изоҳини у «Сурат ал арз» асарида баён этган. Беруний Шарқда биринчи бўлиб глобус яратган (1616) ва мустақил тарзда меридиан айланаси узунлигини ҳисоблаб чиққан. «Китоб атТафҳим» китобида илова тарзида дунё харитасини берган.

13-а. охири ва 14-а. бошларида савдосотиқ ва кемачиликнинг ривожланиши, мустамлакаларни кенгайтириш мақсадида денгиз ва океанларда хавфхатарсиз сузиш эҳтиёжи махсус навигация хариталари (портолона)ни яратишга туртки бўлди. Терига чизиқли масштаб асосида туширилган бундай хариталарда қирғоқ чизиқлари, портлар ва улар орасидаги масофалар аниқ кўрсатилган. Географик харита ва X. тараққиётида 15-а. алоҳида босқич ҳисобланади. Бу даврда китоб нашр этиш кашф қилиниши натижасида хариталарни кўп нусхада босиш имкони туғилди.

Буюк географик кашфиётлар даврида харитага бўлган эҳтиёж ва муносабатлар ҳам ўзгарди. Хариталар янги маълумотлар билан бойиди, қитьа, орол, денгизлар чегаралари аниқ белгиланди. 15-а. дан хариталар айрим шахслар томонидан эмас, балки махсус ихтисослашган корхоналар томонидан тайёрлана бошлади. Натижада хариталарни яратиш муддати қисқарди, сифати яхшиланди ва аниклиги ошди. Бундай корхоналар дастлаб Италиянинг Генуя, Венеция ва Флоренция каби йирик савдо шаҳарларида вужудга кедди. Ўша даврда нидерланд олимлари Авраам Ортелий (1527— 1598) ва Г. Меркатор X. ривожланишига катта ҳисса қўшганлар.

Илмфан ва техника ривожланиши билан хариталарга, уларнинг мазмуни ва аниқлик даражасига бўлган талаблар ҳам ортиб борди. 18-а.да Франция ФА олимлари градусни аниқ ўлчаб, Ернинг шакли ва катталигини ҳамда Г меридиан ва параллел ёйларининг узунлигини аниқ ҳисоблаб чиқцилар. Ёйларнинг узунлиги голланд олими В. Снеллиус кашф қилган триангуляция усулида аникланди. Натижада Ернинг шар шаклида эмас, балки айланма эллипсоидга яқин шаклда эканлиги маълум бўлди.

19-а. охири — 20-а. бошларида давр талаби топографик хариталарда рельефнинг аниқ тасвирланишини тақозо этди. Натижада план олиш ишлари кипрегель ёрдамида бажарилиб, рельеф эса горизонталлар ёрдамида тасвирланадиган бўлди. 19-а.нинг 1-ярмида фаннинг кўпгина сохаларида илмий ва амалий маълумотлар тўпланди. Уларни системага олиш ва атрофлича ўрганиш зарурати туғилди. Махсус иклим, тупроқ, геологик, иктисодий ва б. хариталар тузила бошланди. 20-а. бошларига келиб, йирик масштабли хариталар аэрофотосъёмка материаллари асосида яратиладиган бўлди. Сўнтти йилларда географик хариталарни тузишда космосдан туриб олинган суратлар кенг қўлланади.

Ўзбекистонда X. 20-а. бошларидан ривожланди. 1934 й.да Ўрта Осиё ва Қозоғистонда ягона бўлган Тошкент Харитаграфия фкаси ташкил этилди. Давлат муассасалари ва жамоат ташкилотларини мавзули, сиёсиймаъмурий, маълумотнома ва ўқув хариталари ва атласлари билан таъминлаш вазифаси ушбу фка зиммасига юкланди. Ҳоз. кунда Ўзбекистоннинг барча худудлари учун топографик, обзортопографик ва обзор хариталар мавжуд. Улар турли мавзудаги харита ва атласларни тузишда асос бўлиб хизмат қилади. Хўжалик, таълим ва мамлакат мудофаасининг хариталарга бўлган эҳтиёжини тўла қондириш мақсадида мавзули ва комплекс харита олишнинг турли йўналишлари ривожланди, системали ёндошган ҳолда комплекс харита олиш концепцияси шаклланди. Шу мақсадда аэрокосмофотосъёмка материалларидан унумли фойдаланиш йўлга қўйилди ва янги харитаграфик асарлар яратишда турли соҳа мутахассисларининг ҳамкорлигида катта илмийуслубий аҳамиятга моли к тажриба тўпланди. 1997 й. 25 апр.да «Геодезия ва картография тўғрисида» Ўзбекистон Республикасининг Қонуни қабул қилинди ва амалга киритилди.

Ўрта Осиё ва Ўзбекистонда Х.нинг ривожланиши ҳақида География мақоласининг Харитаграфия қисмига қ.

Ад.: Берлянт А. М., Картография, М., 2002; Эгамбердиев А., Ўзбекистонда картографиянинг шаклланиши, ҳозирги ҳолати, муаммолари ва истиқболлари, Т., 2001.

Асомберди Эгамбердиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.