Xaritagrafiya

Xaritagrafiya, kartografiya (yunonça «xartes» — papirus qoğozi, xarita va «grapho» — yozaman, çizaman) — tabiat va jamiyat hodisalarining fazoda joylaşuvi, özaro uyğunligi va aloqalarini xaritalar yordamida tasvirlaydigan, tadqiq etadigan fan hamda xarita, atlas va globuslarni yaratiş bilan boğliq texnika va işlab çiqariş sohasi. Rusça Vikipediyaga köra, xaritagrafiya obyektlari qatoriga nafaqat Yer, balki boşqa osmon jismlari, yulduzli osmon va koinot ham kiradi. Bu fan Geografiya, geodeziya va topografiya bilan uzviy boğliq.1

ÖzME'ga köra, bugungi xaritagrafiya uç yönalişda rivojlanadi: xaritalar vositasida hodisalarni tadqiq qiladigan fan; xaritagrafik asarlarni yaratadigan texnika va texnologiyalar sohasi; xarita, atlas va globuslarni tayyorlab, naşr etadigan işlab çiqariş. U xaritaşunoslik, matematik xaritagrafiya, xaritalarni loyihalaş va tuziş, xaritagrafik semiotika va dizayn, xaritalar naşri va manbaşunosligi, xaritagrafik informatika kabi bölimlarni qamrab oladi.

Rusça Vikipediyaga köra, matematik xaritagrafiya Yer yuzasini tekislikda tasvirlaş usullarini örganadi. Yer yuzasi egri bölgani uçun uni tekislikda burçaklar, masofalar va maydonlarni bir vaqtda buzmay tasvirlab bölmaydi — ulardan faqat ayrimlarini saqlaş mumkin. Şu sababli xaritagrafik proyeksiyalar tuzildi. Bugungi kunda xaritalar asosan kompyuterda tayyorlanadi, ya'ni raqamli xaritagrafiya fanning asosiy quroliga aylangan.

Rusça Vikipediyaga köra, xaritalar yozuvdan ham oldin paydo bölgan bölişi mumkin: Italiyadagi Kamonika vodiysida bronza davriga oid qoyatoş xaritalar saqlangan, qadimgi Misr va Bobildan miloddan avvalgi 3–1-ming yilliklarga oid xaritalar ma'lum. ÖzME'ga köra, Eratosfen ma'lumotiça, Yerning ilk xaritasini Anaksimandr (miloddan avvalgi 610–546-yillar atrofi) çizgan. Eratosfen xaritaga birinçi bölib daraja törini tuşirgan va Yer meridiani uzunligini hisoblagan. Gipparx ilk xaritagrafik proyeksiyalarni işlab çiqqan. Klavdiy Ptolemey sakkiz kitobdan iborat «Geografiya» asarida xarita tuziş usullarini bayon etgan va ÖzME'ga köra 90 dan ortiq xarita tuzib, geografik xaritalarning bizgaça yetib kelgan ilk tizimli töplamini yaratgan.

ÖzME'ga köra, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy Ptolemey asarini tanqidiy qayta işlab, yangi ma'lumotlar asosida jahon xaritalarini tuzgan va ularning izohini «Surat al-arz» («Yer surati») kitobida bergan. Abu Rayhon Beruniy Şarqda birinçilardan bölib globus yasagan, meridian uzunligini mustaqil hisoblagan va «At-tafhim» kitobiga dunyo xaritasini ilova qilgan. Mahmud Koşğariyning turkiy xalqlar yaşagan hududlar xaritasi va keyinroq Hofizi Abru asarlari ham bu sohaga qöşilgan hissadir.

13-asr oxiri — 14-asr boşida dengiz savdosi kengaygaç, qirğoq çiziqlari, portlar va ular orasidagi masofalar aniq körsatilgan portolan deb ataluvçi dengiz xaritalari paydo bölgan. ÖzME'ga köra, 15-asrda kitob bosiş ixtiro qilingaç, xaritalarni köp nusxada çiqariş imkoni tuğilgan; Buyuk geografik kaşfiyotlar esa xaritalarning mazmunini keskin boyitgan. Xaritalar endi alohida ustalar emas, Genuya, Venetsiya va Florensiyadagi ixtisoslaşgan ustaxonalarda tayyorlana boşlagan. Niderlandiyalik Abraham Orteliy va Gerard Merkator bu davrning yetakçi xaritaşunoslari bölgan.

18-asrda fransuz olimlari meridian yoylarini Villebrord Snellius taklif qilgan triangulyatsiya usulida ölçab, Yer şar emas, aylanma ellipsoidga yaqin şaklda ekanini körsatgan. ÖzME'ga köra, 19–20-asrlarda relyef gorizontallar bilan tasvirlana boşlagan, iqlim, tuproq, geologik va iqtisodiy xaritalar paydo bölgan, yirik masştabli xaritalar aerofotosuratlar asosida, söngra kosmik suratlar yordamida tuziladigan bölgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda xaritagrafiya 20-asr boşlaridan rivojlangan. 1934-yilda Örta Osiyo va Qozoğistondagi yagona xaritagrafiya fabrikasi Toşkentda oçilib, davlat muassasalarini mavzuli, ma'muriy va öquv xaritalari hamda atlaslar bilan ta'minlay boşlagan. Hozir respublikaning barça hududlari uçun topografik va umumgeografik xaritalar mavjud. 1997-yil 25-aprelda «Geodeziya va kartografiya töğrisida»gi qonun qabul qilingan.